Noong unang panahon, ang ilog ay mahalaga sa buhay ng mga tao. Ito ay hindi lamang isang lugar kung saan dumadaloy ang tubig. Ito ay bahagi ng ating kasaysayan at kultura. Ang mga ninuno natin ay nanirahan malapit sa ilog. Sila ay gumamit ng ilog para sa iba't ibang bagay. Halimbawa, ang ilog ay pinagkukunan nila ng inuming tubig. Ang tubig sa ilog ay malinis at sariwa. Kaya, ito ay ligtas inumin. Sila rin ay gumamit ng ilog para sa pagluluto. Ang ilog ay nagbigay sa kanila ng mga isda at iba pang pagkain. Sila ay nangingisda sa ilog araw-araw. Ang ilog din ay ginamit nila para sa paglalaba ng kanilang mga damit. Ang tubig sa ilog ay nakatulong upang linisin ang kanilang mga damit. Higit sa lahat, ang ilog ay ginamit nila bilang daanan. Sila ay naglalakbay sa ilog gamit ang mga bangka. Ang ilog ay nag-ugnay sa kanila sa ibang mga lugar. Sa paglipas ng panahon, maraming bagay ang nagbago. Ngunit, ang ilog ay nanatiling mahalaga. Noong bata ako, madalas akong pumunta sa ilog kasama ang aking lolo. Ang aking lolo ay isang mangingisda. Araw-araw, siya ay pumupunta sa ilog upang mangisda. Ako ay sumasama sa kanya. Natutunan ko ang maraming bagay tungkol sa ilog mula sa kanya. Itinuro niya sa akin kung paano mangisda gamit ang lambat. Ipinakita niya sa akin kung saan matatagpuan ang mga isda. Sinabi niya sa akin ang mga kuwento tungkol sa ilog. Ang mga kuwento niya ay puno ng mga alamat at kababalaghan. Sabi niya, ang ilog ay may mga espiritu. Ang mga espiritu na ito ay nagbabantay sa ilog. Dapat natin silang igalang. Naaalala ko pa noong isang araw. Kami ng lolo ko ay nangingisda sa ilog. Biglang, umulan ng malakas. Ang tubig sa ilog ay tumaas. Kami ay natakot. Mabilis kaming umuwi. Pagkatapos ng ulan, bumalik kami sa ilog. Nakita namin na maraming basura sa ilog. Ang ilog ay naging marumi. Simula noon, hindi na ako madalas pumunta sa ilog. Nalungkot ako dahil ang ilog ay hindi na katulad ng dati. Ang ilog ay naging biktima ng polusyon. Ang mga tao ay nagtapon ng basura sa ilog. Ang mga pabrika ay nagtapon ng kemikal sa ilog. Dahil dito, maraming isda ang namatay. Ang tubig sa ilog ay naging hindi ligtas inumin. Gusto kong ibalik ang dating ganda ng ilog. Gusto kong makita muli ang mga isda na lumalangoy sa ilog. Gusto kong marinig muli ang awit ng mga ibon sa ilog. Gusto kong maamoy muli ang sariwang hangin sa ilog. Sana, magtulungan tayo upang linisin ang ilog. Sa ganitong paraan, maipapakita natin ang pagmamahal sa ating kalikasan. Maipapakita rin natin ang paggalang sa ating mga ninuno. Ang ilog ay parte ng ating pagkatao. Dapat natin itong pangalagaan para sa mga susunod na henerasyon. Sinubukan kong maghanap ng paraan para makatulong. Nagsimula ako sa maliit na bagay. Una, kinausap ko ang aking mga kaibigan at kapitbahay. Sinabi ko sa kanila ang tungkol sa problema ng ilog. Ipinaliwanag ko sa kanila kung gaano kahalaga ang ilog sa ating buhay. Hinikayat ko sila na huwag magtapon ng basura sa ilog. Marami sa kanila ang nakinig sa akin. Sila ay nangako na tutulong sila. Sama-sama, nagsimula kaming maglinis ng ilog. Kinuha namin ang mga basura sa paligid ng ilog. Inilagay namin ang mga ito sa mga sako. Pagkatapos, dinala namin ang mga sako sa basurahan. Hindi ito madali. Maraming basura. Ngunit, hindi kami sumuko. Patuloy kaming naglinis araw-araw. Sa paglipas ng mga araw, nakita namin ang pagbabago. Ang ilog ay nagsimulang luminis. Ang tubig ay hindi na gaanong marumi. Nakakita kami ng ilang isda na bumalik sa ilog. Masaya kami. Ang aming pagsisikap ay nagbunga. Ngunit, alam namin na hindi pa ito sapat. Kailangan naming gawin pa. Kaya, nagpasya kaming lumapit sa mga lokal na opisyal. Humingi kami ng tulong sa kanila. Sinabi namin sa kanila ang tungkol sa aming proyekto. Ipinaliwanag namin sa kanila kung gaano kahalaga ang ilog. Nagulat sila sa aming dedikasyon. Sila ay nangako na tutulong sila sa amin. Nagbigay sila ng mga kagamitan para sa paglilinis. Nagpadala rin sila ng mga tao para tumulong sa amin. Dahil sa tulong nila, mas mabilis naming nalinis ang ilog. Nagtanim din kami ng mga puno sa paligid ng ilog. Ang mga puno ay nakatulong upang mapanatili ang kalinisan ng tubig. Ang mga ugat ng mga puno ay pumipigil sa pagguho ng lupa. Sa loob ng ilang buwan, ang ilog ay bumalik sa kanyang dating ganda. Ang tubig ay malinis at sariwa. Ang mga isda ay lumalangoy muli sa ilog. Ang mga ibon ay umaawit muli sa ilog. Ang hangin ay sariwa muli. Masaya ang lahat. Ang ilog ay buhay muli. Natutunan ko na kahit maliit na bagay, makakatulong. Ang mahalaga ay magsimula at huwag sumuko. Kung sama-sama tayong kikilos, makakamit natin ang ating mga pangarap. Ang ilog ay hindi lamang isang ilog. Ito ay simbolo ng ating pag-asa at pagkakaisa. Ang ilog ay nagtuturo sa atin ng maraming bagay. Ito ay nagtuturo sa atin ng kahalagahan ng pagtutulungan. Ito ay nagtuturo sa atin ng kahalagahan ng pagmamahal sa ating kalikasan. Ito ay nagtuturo sa atin ng kahalagahan ng paggalang sa ating mga ninuno. Ang ilog ay bahagi ng ating buhay. Dapat natin itong pangalagaan at mahalin. Dapat nating tandaan na ang ilog ay buhay. Kung pangangalagaan natin ang ilog, pangangalagaan din natin ang ating sarili. Kung babayaan natin ang ilog, babayaan din natin ang ating sarili. Ang ilog ay repleksyon ng ating pagkatao. Kung malinis ang ilog, malinis din ang ating puso. Kung marumi ang ilog, marumi din ang ating puso. Kaya, dapat nating linisin ang ilog. Sa ganitong paraan, lilinisin din natin ang ating sarili. Ang ilog ay regalo sa atin. Dapat natin itong tanggapin ng may pagmamahal at responsibilidad. Ang ilog ay hindi lamang para sa atin. Ito ay para rin sa mga susunod na henerasyon. Dapat nating siguraduhin na ang ilog ay mananatiling malinis at buhay para sa kanila. Sa huli, ang ilog ay nagpapaalala sa atin ng ating pinagmulan. Ito ay nagpapaalala sa atin ng ating kasaysayan. Ito ay nagpapaalala sa atin ng ating kultura. Kaya, dapat nating ipagmalaki ang ating ilog. Dapat nating ipagmalaki ang ating pinagmulan. Dapat nating ipagmalaki ang ating pagkatao.

Ang Ilog

Maraming tao ang naniniwala na ang pagtakbo ay para lamang sa mga atleta o sa mga taong gustong pumayat. Hindi ito totoo! Ang pagtakbo ay para sa lahat. Basta't gusto mo at kaya mo, pwede kang tumakbo. Hindi kailangan maging mabilis o malayo agad. Ang importante ay magsimula at mag-enjoy. Kaya, tara, takbuhan tayo! Bilisan mo! Ang problema ng maraming tao ay hindi nila alam kung paano magsimula. Natatakot sila na baka hindi nila kaya o baka mapagod sila agad. Kaya, ang unang hakbang ay magsimula sa maliit na bagay. Pwede kang magsimula sa paglalakad. Maglakad ka muna ng 10 minuto sa araw-araw. Pagkatapos, dagdagan mo ng 5 minuto kada linggo. Hanggang sa kaya mo nang maglakad ng 30 minuto. Pagkatapos nito, pwede ka nang magsimulang tumakbo. Pero, huwag kang biglain. Takbo ka muna ng isang minuto, tapos lakad ng dalawang minuto. Ulitin mo ito ng limang beses. Pagkatapos, dagdagan mo ang oras ng pagtakbo at bawasan ang oras ng paglalakad. Hanggang sa kaya mo nang tumakbo ng tuloy-tuloy. Minsan, nakakatamad tumakbo lalo na kung mag-isa ka lang. Kaya, humanap ka ng kaibigan na gustong sumabay sa iyo. Pwede kayong mag-usap habang tumatakbo. O kaya, pwede kayong maglaro. May mga laro na pwede niyong laruin habang tumatakbo. Halimbawa, pwede kayong magbilangan ng mga puno o mga kotse na nakikita ninyo. O kaya, pwede kayong mag-unahan sa pagtakbo hanggang sa isang lugar. Basta't mag-enjoy kayo! Isa pang problema ay ang pagpili ng tamang lugar para tumakbo. Hindi lahat ng lugar ay maganda para tumakbo. Iwasan mo ang mga lugar na maraming sasakyan o mga lugar na madumi. Humanap ka ng lugar na tahimik at malinis. Pwede kang tumakbo sa parke, sa kalsada na hindi masyadong matao, o sa treadmill sa gym. Ang importante ay komportable ka sa lugar na pinili mo. Kapag tumatakbo ka, huwag mong kalimutan ang tamang gamit. Magsuot ka ng sapatos na komportable at tama ang sukat. Huwag kang magsuot ng sapatos na masikip o maluwag. Pwede kang magsuot ng damit na presko at hindi mainit. Magdala ka rin ng tubig para hindi ka ma-dehydrate. At huwag mong kalimutan ang iyong cellphone para makinig ng musika o para tumawag kung may emergency. Ang pagtakbo ay hindi lamang para sa katawan. Para rin ito sa isip. Kapag tumatakbo ka, nakakalimutan mo ang mga problema mo. Nakakawala ka ng stress. Nakakagaan ng pakiramdam. Kaya, tumakbo ka. Bilisan mo! At mag-enjoy ka! Minsan, kahit gusto mo talagang tumakbo, may mga araw na hindi mo talaga kaya. Masakit ang katawan mo, o kaya naman, wala ka lang talagang gana. Ano ang gagawin mo? Ang importante ay huwag kang magalit sa sarili mo. Okay lang na magpahinga. Hindi mo kailangang pilitin ang sarili mo. Pwede kang magpahinga ng isang araw, dalawang araw, o kahit isang linggo. Basta't huwag kang susuko. Pagkatapos mong magpahinga, bumalik ka ulit sa pagtakbo. Simulan mo ulit sa maliit na bagay. Maglakad ka muna, tapos takbo. Huwag kang magmadali. Ang importante ay bumalik ka sa dati mong routine. May mga pagkakataon din na kahit gusto mong tumakbo, hindi mo naman alam kung saan ka pupunta. Paulit-ulit na lang ang ruta mo. Nakakasawa na. Kaya, humanap ka ng bagong lugar na pwede mong takbuhan. Pwede kang magtanong sa mga kaibigan mo o kaya, pwede kang maghanap sa internet. Siguro may parke na hindi mo pa napuntahan, o kaya naman, may kalsada na hindi mo pa natatakbuhan. Ang importante ay magkaroon ka ng bagong lugar na pwedeng magbigay sa iyo ng inspirasyon. Isa pang problema na kinakaharap ng maraming tao ay ang kawalan ng oras. Busy sila sa trabaho, sa pag-aaral, o sa pamilya. Kaya, hindi nila maisingit ang pagtakbo sa kanilang schedule. Pero, kahit gaano ka kabusy, pwede ka pa ring maglaan ng oras para sa pagtakbo. Hindi mo kailangang tumakbo ng isang oras araw-araw. Kahit 30 minuto lang, okay na. Pwede kang gumising ng mas maaga o kaya naman, pwede kang tumakbo pagkatapos ng iyong trabaho o pag-aaral. Ang importante ay maglaan ka ng oras para sa iyong kalusugan. At huwag mong isipin na ang pagtakbo ay dagdag na gawain. Isipin mo na ito ay parte ng iyong buhay. Isipin mo na ito ay oras para sa iyong sarili. Oras para mag-relax, mag-isip, at mag-enjoy. Sa paglipas ng panahon, makikita mo ang mga positibong epekto ng pagtakbo sa iyong buhay. Hindi lamang sa iyong katawan, kundi pati na rin sa iyong isip at iyong kalusugan. Mas magiging masigla ka, mas magiging masaya ka, at mas magiging malusog ka. Kaya, takbuhan na! Bilisan mo! Ang pagtakbo ay hindi lamang isang ehersisyo. Ito ay isang paraan ng pamumuhay. Ito ay isang paraan para maging mas malusog, mas masaya, at mas matatag. Huwag mong sayangin ang pagkakataon na ito. Simulan mo na ngayon. Hindi mo kailangang maging perpekto. Hindi mo kailangang maging mabilis. Ang importante ay magsimula ka at magpatuloy ka. Dahil sa huli, ang pagtakbo ay hindi lamang tungkol sa pagtakbo. Ito ay tungkol sa paglalakbay. Ito ay tungkol sa pagtuklas ng iyong sarili. Ito ay tungkol sa pagiging mas mahusay na bersyon ng iyong sarili. Kaya, takbo. Takbuhan. Bilisan mo! Para sa iyong kalusugan, para sa iyong kaligayahan, para sa iyong buhay.

Takbuhan: Bilisan Mo!

Tingnan niyo si Tatay. Ayan, abala na naman siya sa kanyang mesa. May mga kahoy, pandikit, at iba't ibang gamit. Gumagawa siya ng modelo ng bahay. Mahilig si Tatay gumawa ng mga modelo. Noong bata pa ako, ginawa niya ako ng modelo ng barko. Ngayon, bahay naman. Ang sabi niya, para daw ito sa kanyang proyekto sa trabaho. Kailangan daw niya ipakita sa mga tao kung ano ang plano nilang gawin. Kaya gumagawa siya ng modelo. Mas madali daw maintindihan kapag may modelo. Pero, teka, parang may problema. Nakasimangot si Tatay. Lumapit ako sa kanya. 'Tay, anong problema?' tanong ko. 'Anak, hindi pantay ang bubong,' sagot niya. Tiningnan ko ang modelo. Oo nga, bahagyang nakataas ang isang bahagi ng bubong. Mukhang hindi maganda. 'Paano 'yan, Tay?' tanong ko ulit. Nag-isip si Tatay. Kinamot niya ang kanyang ulo. 'Hmm, kailangan ko sigurong tanggalin ang bubong at ayusin,' sabi niya. Kumuha siya ng maliit na lagari. Dahan-dahan niyang hiniwa ang pandikit na nakakabit sa bubong. Maingat siya para hindi masira ang ibang parte ng bahay. Pagkatapos, natanggal na niya ang bubong. Nakita ko ang problema. May maliit na kahoy na nakaharang. Kaya pala hindi pantay ang bubong. 'Tay, ayan oh! May nakaharang!' sabi ko. Tiningnan ni Tatay. 'Oo nga, anak. Magaling!' sabi niya. Kinuha niya ang maliit na kahoy at tinanggal. Sinubukan niyang ilagay ulit ang bubong. Pero, hindi pa rin pantay! 'Ay naku! Ano kaya ang mali?' tanong niya sa sarili niya. Nag-isip ulit siya. Tiningnan niya ang mga sukat. Kinuha niya ang ruler. Sinukat niya ang bawat parte ng bubong. 'Aha!' sabi niya. 'Mali ang sukat ng isang side! Kaya pala!' Kumuha siya ng bagong kahoy. Sinukat niya ito nang tama. Pagkatapos, pinalitan niya ang maling sukat na kahoy. Sinubukan niya ulit ilagay ang bubong. Sa pagkakataong ito, sakto! Pantay na pantay ang bubong. 'Yehey! Nakuha ko rin!' masayang sabi ni Tatay. Ngumiti ako. 'Ang galing mo talaga, Tay!' sabi ko. 'Kailangan lang maging matiyaga at mag-isip ng mabuti,' sagot ni Tatay. Tinulungan ko si Tatay na idikit ang bubong. Ginagamitan namin ng pandikit. Pagkatapos, pinatuyo namin ito. Habang nagpapatuyo, nagkwento si Tatay tungkol sa kanyang proyekto. Sabi niya, importante daw na maging maayos ang modelo. Para daw maintindihan ng lahat ang plano nila. Para walang magkamali sa paggawa. Pagkatapos matuyo ng pandikit, tiningnan namin ulit ang modelo. Perpekto! Pantay na ang bubong. Walang problema. Tuwang-tuwa si Tatay. Nagpasalamat siya sa akin sa pagtulong. Sabi ko, wala 'yun. Masaya ako na nakatulong ako sa kanya. Sa paggawa ng modelo na 'to, natutunan ko na kahit may problema, may solusyon. Kailangan lang maging matiyaga, mag-isip ng mabuti, at humingi ng tulong kung kailangan. Kinabukasan, dinala ni Tatay ang modelo sa kanyang trabaho. Pag-uwi niya, masaya siya. Sabi niya, nagustuhan daw ng mga kasamahan niya ang modelo. Naintindihan daw nila agad ang plano. Walang nagtanong ng mahirap. Dahil daw sa modelo, naging madali ang pagpapaliwanag. Pero, may isa pang problema. Sabi ni Tatay, kailangan daw nilang gumawa ng mas malaking modelo. Para daw mas makita ang detalye. Medyo natakot ako. Baka mas mahirap gumawa ng mas malaking modelo. Baka mas maraming problema. Kinagabihan, nagsimula na si Tatay gumawa ng mas malaking modelo. Gumamit siya ng mas maraming kahoy. Mas malaki rin ang mga gamit niya. Ako naman, nanonood lang. Gusto kong tumulong, pero hindi ko alam kung paano. Maya-maya, nakita ko na naman si Tatay na nakasimangot. 'Tay, anong problema?' tanong ko. 'Anak, ang laki ng bahay, pero parang walang espasyo sa loob,' sagot niya. Tiningnan ko ang modelo. Malaki nga sa labas, pero parang siksikan sa loob. Parang walang lugar para sa mga tao. 'Oo nga, Tay. Parang masikip,' sabi ko. Nag-isip si Tatay. 'Hmm, kailangan ko sigurong baguhin ang plano,' sabi niya. Kumuha siya ng papel at lapis. Nagdrawing siya ng bagong plano. Binago niya ang laki ng mga kuwarto. Dinagdagan niya ang espasyo sa loob. Pagkatapos, sinimulan na niyang baguhin ang modelo. Inayos niya ang mga pader. Nilakihan niya ang mga bintana. Ginawa niyang mas maluwag ang loob ng bahay. Mahirap ang trabaho, pero hindi sumuko si Tatay. Tuloy-tuloy lang siya sa paggawa. Ako naman, tinutulungan ko siya sa mga maliliit na bagay. Inaabot ko ang mga gamit niya. Pinupunasan ko ang pawis niya. Pagkatapos ng ilang araw, natapos na rin ang mas malaking modelo. Tiningnan namin ito. Wow! Ang ganda! Malaki sa labas, maluwag sa loob. May sapat na espasyo para sa lahat. 'Ang galing mo, Tay!' sabi ko. 'Salamat, anak. Malaking tulong ka,' sagot niya. Dinala ulit ni Tatay ang modelo sa kanyang trabaho. Pag-uwi niya, mas masaya siya. Sabi niya, sobrang nagustuhan daw ng mga kasamahan niya ang modelo. Lahat daw sila ay humanga. Dahil daw sa modelo, mas naging sigurado sila sa kanilang plano. Walang duda, walang pag-aalinlangan. Sa paggawa ng mga modelo, natutunan ko ang maraming bagay. Natutunan ko na kahit mahirap ang trabaho, kayang tapusin kung may tiyaga. Natutunan ko na kahit may problema, may solusyon. Kailangan lang mag-isip ng mabuti at humingi ng tulong kung kailangan. Natutunan ko rin na importante ang pagtutulungan. Kapag nagtutulungan, mas madaling maabot ang mga pangarap. Higit sa lahat, natutunan ko na ang paggawa ng modelo ay hindi lang para sa trabaho. Pwede rin itong gamitin sa iba't ibang bagay. Halimbawa, pwede kang gumawa ng modelo ng iyong pangarap na bahay. Para makita mo kung ano ang gusto mo. Pwede ka ring gumawa ng modelo ng iyong proyekto sa eskwela. Para mas maintindihan ng iyong mga kaklase. Ang paggawa ng modelo ay isang magandang paraan para ipakita ang iyong mga ideya. Ito ay isang paraan para maging mas malikhain at maparaan. Kaya, subukan mo ring gumawa ng modelo. Malay mo, maging mahusay ka rin tulad ni Tatay.

Ang Modelo ni Tatay

Noong unang panahon, matagal na panahon na ang nakalipas, may isang pangyayari na nagpabago sa mundo. Ito ay ang pagkatuklas ng mga kulay. Bago ito, ang mundo ay tila isang malaking larawan na itim at puti lamang. Ang mga tao ay hindi alam kung ano ang pula, asul, o dilaw. Isang araw, may isang matapang na bata na nagngangalang Lito ang naglakbay sa isang malayong lugar. Doon niya natuklasan ang isang kakaibang bagay - isang bahaghari pagkatapos ng ulan. Ang bahaghari ay may iba't ibang kulay. Nakita ni Lito ang pula, kahel, dilaw, berde, asul, indigo, at lila. Tuwang-tuwa siya! Bumalik siya sa kanyang bayan at ibinahagi ang kanyang natuklasan sa lahat. Simula noon, ang mga tao ay nagsimulang magpinta at magkulay. Ang mundo ay naging mas maganda at mas masaya. May iba't ibang kulay sa ating buhay, at bawat isa ay may kahulugan. Pag-usapan natin ang ilan sa mga ito. Pula. Ang pula ay kulay ng pag-ibig at lakas. Ito ay nagpapaalala sa atin ng apoy na nagbibigay ng init at liwanag. Ang pula ay nakikita natin sa mga rosas na ibinibigay natin sa mga mahal natin sa buhay. Ito rin ang kulay ng puso, na sumisimbolo ng ating damdamin. Kapag tayo ay masaya o galit, ang ating mga pisngi ay nagiging kulay pula. Kahel. Ang kahel ay kulay ng kasiyahan at enerhiya. Ito ay nagpapaalala sa atin ng araw na sumisikat sa umaga, nagbibigay ng pag-asa sa bagong araw. Nakikita natin ang kahel sa mga prutas tulad ng mangga at dalandan. Ang mga ito ay masustansya at nagbibigay lakas sa ating katawan. Ang kahel ay nagpapakita na tayo ay masigla at handang harapin ang anumang hamon. Dilaw. Ang dilaw ay kulay ng saya at pagkakaibigan. Ito ay nagpapaalala sa atin ng mga bulaklak na nakikita natin sa mga hardin. Ang dilaw ay kulay ng araw, na nagbibigay ng liwanag at init sa ating mundo. Nakikita natin ito sa mga saging na kinakain natin. Ang dilaw ay nagpapakita ng ating positibong pananaw sa buhay. Kapag nakakakita tayo ng dilaw, tayo ay napapangiti. Berde. Ang berde ay kulay ng kalikasan at pag-asa. Ito ay nagpapaalala sa atin ng mga puno at halaman na nagbibigay sa atin ng sariwang hangin. Ang berde ay nakikita natin sa mga dahon at damo. Ito ay nagpapakita na ang buhay ay patuloy na lumalago at umuunlad. Kapag tayo ay nakakakita ng berde, tayo ay nakakaramdam ng kapayapaan. Asul. Ang asul ay kulay ng kalmado at katapatan. Ito ay nagpapaalala sa atin ng langit at dagat. Ang asul ay nagpapakita na tayo ay mapayapa at maaasahan. Kapag tayo ay nakakakita ng asul, tayo ay nakakaramdam ng kapanatagan. Indigo. Ang indigo ay kulay ng karunungan at misteryo. Ito ay nagpapaalala sa atin ng gabi at ng mga bituin. Ang indigo ay nagpapakita na tayo ay may malalim na pag-iisip at imahinasyon. Kapag tayo ay nakakakita ng indigo, tayo ay nagiging interesado sa mga bagay na hindi pa natin alam. Lila. Ang lila ay kulay ng maharlika at pagkamalikhain. Ito ay nagpapaalala sa atin ng mga bulaklak at mga alahas. Ang lila ay nagpapakita na tayo ay may kakaibang talento at personalidad. Kapag tayo ay nakakakita ng lila, tayo ay nagiging inspirasyon. Ang bawat kulay ay may sariling kahulugan at halaga. Sa pamamagitan ng mga kulay, mas nakikita natin ang ganda ng mundo at mas nauunawaan natin ang ating mga damdamin. Kaya, kulayan natin ang ating buhay ng iba't ibang kulay at maging masaya! Ngayon, pag-usapan naman natin kung paano natin magagamit ang mga kulay sa ating buhay. Ang mga kulay ay hindi lamang para sa pagpipinta o pagguhit. Ito ay bahagi ng ating pang-araw-araw na pamumuhay. Sa ating mga damit. Gusto mo ba ng kulay pula na damit? Ito ay nagpapakita na ikaw ay matapang at may lakas ng loob. Gusto mo ba ng kulay asul na damit? Ito ay nagpapakita na ikaw ay kalmado at mapayapa. Ang mga kulay ay nakakatulong din sa ating pakiramdam. Kapag tayo ay malungkot, maaari tayong gumamit ng mga kulay na nagpapasaya sa atin. Maaari tayong magpinta ng isang larawan na may maraming kulay. Maaari tayong magbasa ng isang libro na may makukulay na ilustrasyon. Sa ating mga tahanan. Maaari nating kulayan ang ating mga dingding ng mga kulay na gusto natin. Ang kulay berde ay nagbibigay ng kapayapaan sa ating isipan. Ang kulay dilaw ay nagbibigay ng saya sa ating puso. Sa ating mga pagkain. Ang mga prutas at gulay ay may iba't ibang kulay. Ang mga ito ay hindi lamang masarap, kundi masustansya rin. Ang kulay kahel na karot ay mabuti para sa ating mga mata. Ang kulay berde na broccoli ay mabuti para sa ating katawan. Sa ating mga kaibigan. Bawat isa sa atin ay may paboritong kulay. Ito ay nagpapakita ng ating personalidad. May mga taong mahilig sa kulay lila. Sila ay malikhain at may kakaibang talento. May mga taong mahilig sa kulay asul. Sila ay tapat at maaasahan. Sa ating mga pangarap. Ang mga kulay ay nagbibigay inspirasyon sa atin. Kapag tayo ay nangangarap, nakakakita tayo ng iba't ibang kulay. Ito ay nagpapakita na tayo ay may malawak na imahinasyon. Ang mga kulay ay nakakatulong sa atin upang maging masaya, malikhain, at positibo. Huwag nating kalimutan na ang bawat kulay ay may kahalagahan sa ating buhay. Gamitin natin ang mga kulay upang ipakita ang ating damdamin, personalidad, at pangarap. Sa pagtatapos ng ating paglalakbay sa mundo ng mga kulay, tandaan natin na ang bawat isa sa atin ay may kakayahang magkulay ng ating sariling mundo. Maaaring hindi natin makontrol ang lahat ng nangyayari sa ating paligid, ngunit may kapangyarihan tayong pumili kung paano natin ito tutugunan at kung paano natin gustong makita ang ating buhay. Ang pagtuklas ni Lito ng bahaghari ay hindi lamang tungkol sa pagkakita ng mga bagong kulay. Ito ay tungkol sa pagbubukas ng ating mga mata sa kagandahan at posibilidad na nasa ating paligid. Ito ay tungkol sa pagiging matapang na tuklasin ang mga bagong bagay at ibahagi ito sa iba. Kaya, maging tulad tayo ni Lito. Maging matapang tayo sa pagtuklas ng mga kulay sa ating buhay. Huwag tayong matakot na magpinta ng ating sariling mundo. At higit sa lahat, ibahagi natin ang ating mga kulay sa iba upang ang mundo ay maging mas maganda at mas masaya. Ang mga kulay ay parang mga kaibigan na laging nandiyan para sa atin. Kapag tayo ay nag-iisa, maaari tayong makipagkaibigan sa mga kulay. Kapag tayo ay malungkot, maaari tayong humingi ng tulong sa mga kulay. At kapag tayo ay masaya, maaari tayong magdiwang kasama ang mga kulay. Kaya, huwag nating kalimutan ang mga kulay. Sila ay bahagi ng ating buhay. Sila ay nagbibigay kahulugan sa ating mundo. At sila ay nagpapaalala sa atin na ang buhay ay puno ng pag-asa, pag-ibig, at kagalakan. Kulayan natin ang ating mundo. Kulayan natin ang ating buhay. At maging masaya tayo! Ang paglalakbay ni Lito ay nagtuturo sa atin na ang mundo ay isang malaking canvas. Bawat isa sa atin ay may hawak na brush at pintura. Tayo ang magpapasya kung anong kulay ang ating gagamitin at kung paano natin ito ipipinta. Maaaring may mga pagkakataon na ang ating canvas ay tila madilim at walang kulay. Ngunit tandaan natin na palaging may pag-asa. Palaging may pagkakataon na magdagdag ng kulay at liwanag sa ating buhay. Maging matapang tayo na gamitin ang ating mga kulay upang magpinta ng isang magandang kinabukasan. At huwag nating kalimutan na ang pinakamagandang obra ay ang obra na nagmula sa puso.

Kulayan Natin ang Bahaghari

Noong unang panahon, ang mga tao ay naghahanap ng paraan para magkaroon ng ligtas na tirahan. Sila ay gumagamit ng mga natural na materyales tulad ng kahoy, bato, at dahon para gumawa ng mga simpleng bahay. Ito ang simula ng arkitektura. Hindi pa ito komplikado, pero mahalaga dahil nagbibigay ito ng proteksyon laban sa ulan, init, at mga hayop. Sa paglipas ng panahon, natuto ang mga tao na gumamit ng mas maraming materyales at teknik. Sa sinaunang Ehipto, itinayo ang mga piramide. Ang mga ito ay malalaking monumento para sa mga paraon. Ginamit nila ang bato at ang kanilang kaalaman sa matematika para itayo ang mga piramide na matibay at maganda. Ang mga piramide ay hindi lamang libingan, kundi simbolo rin ng kapangyarihan ng paraon. Sa sinaunang Gresya, ang arkitektura ay naging mas pormal. Itinayo nila ang mga templo para sa kanilang mga diyos. Gumamit sila ng mga kolumna at simetriko na disenyo. Ang Parthenon sa Athens ay isang magandang halimbawa ng arkitekturang Griyego. Ito ay simple pero elegante. Ipinapakita nito ang kahusayan ng mga Griyego sa paggawa ng gusali. Pagkatapos ng Gresya, dumating ang Imperyong Romano. Ang mga Romano ay mahusay sa inhinyeriya. Nagtayo sila ng mga kalsada, aqueduct, at amphitheater. Ang Colosseum sa Roma ay isang sikat na halimbawa ng arkitekturang Romano. Ito ay isang malaking arena kung saan nanonood ang mga tao ng mga laban. Ang mga Romano ay gumamit ng konkretong materyales na mas matibay kaysa sa bato. Noong Gitnang Panahon, umusbong ang arkitekturang Gotiko sa Europa. Ang mga katedral ay itinayo na may matataas na tore at stained glass windows. Ang Notre Dame Cathedral sa Paris ay isang halimbawa nito. Ang mga gusaling Gotiko ay nagpapakita ng kahalagahan ng relihiyon sa buhay ng mga tao. Ang mga arkitekto ay nagtayo ng mga gusali na nagbibigay-inspirasyon at nagpapakita ng kanilang pananampalataya. Sa panahon ng Renaissance, ang arkitektura ay bumalik sa mga ideya ng sinaunang Gresya at Roma. Ang mga gusali ay naging mas klasiko at balanse. Ang St Peter’s Basilica sa Vatican City ay isang halimbawa ng arkitekturang Renaissance. Ito ay isang malaking simbahan na nagpapakita ng kapangyarihan ng Simbahang Katoliko. Ang mga arkitekto ay nag-aral ng mga lumang gusali para makakuha ng bagong ideya. Sa pagdating ng modernong panahon, ang arkitektura ay patuloy na nagbago. Gumamit ng mga bagong materyales tulad ng bakal at salamin. Ang mga skyscraper ay itinayo sa mga lungsod. Ang Empire State Building sa New York ay isang sikat na halimbawa. Ang mga arkitekto ay nag-eksperimento sa mga bagong disenyo at teknolohiya. Ang arkitektura ay naging mas malikhain at inobatibo. Ang mga gusali ay hindi lamang tirahan kundi pati na rin sining. Ngayon, ang arkitektura ay patuloy na nagbabago. May mga gusali na eco-friendly at sustainable. Ang mga arkitekto ay naghahanap ng mga paraan para magtayo ng mga gusali na maganda, matibay, at responsable sa kapaligiran. Ang arkitektura ay isang mahalagang bahagi ng ating kultura at kasaysayan. Ipinapakita nito kung paano tayo nabuhay at kung ano ang ating pinahahalagahan. Ang mga gusali ay nagkukuwento tungkol sa ating nakaraan at nagbibigay-inspirasyon para sa ating kinabukasan. Ngayon, makikita natin ang iba't ibang estilo ng arkitektura sa buong mundo. May mga gusali na simple at praktikal, at may mga gusali na kakaiba at moderno. Ang arkitektura ay hindi lamang tungkol sa paggawa ng gusali. Ito ay tungkol din sa paglikha ng espasyo na komportable at maganda para sa mga tao. Ang arkitektura ay isang sining at isang agham. Kailangan ng kaalaman sa matematika, physics, at sining para makagawa ng isang mahusay na gusali. Ang mga arkitekto ay kailangang maging malikhain at magaling sa problema solving. Kailangan nilang isipin kung paano gagamitin ang espasyo, kung paano gagawing matibay ang gusali, at kung paano ito gagawing maganda. May mga arkitekto na nagtatrabaho sa malalaking proyekto tulad ng mga skyscraper at shopping mall. May mga arkitekto rin na nagtatrabaho sa maliliit na proyekto tulad ng mga bahay at apartment. Kahit anong proyekto, mahalaga na ang arkitekto ay may passion sa kanyang trabaho. Kailangan niyang isipin ang mga tao na gagamit ng gusali at kung paano ito makakatulong sa kanilang buhay. Ang arkitektura ay hindi lamang para sa mga mayayaman. Lahat ay nangangailangan ng tirahan at espasyo na komportable. Kaya, mahalaga na ang arkitektura ay accessible sa lahat. May mga organisasyon na nagtatrabaho para magtayo ng mga bahay para sa mga mahihirap. Ito ay isang paraan para magamit ang arkitektura para makatulong sa iba. Ang arkitektura ay isang mahalagang bahagi ng ating lipunan. Ito ay nakakaapekto sa kung paano tayo nakatira, nagtatrabaho, at naglalaro. Ang mga gusali ay nagbibigay sa atin ng proteksyon, seguridad, at kaginhawaan. Sila rin ay nagpapakita ng ating kultura at kasaysayan. Sa hinaharap, ang arkitektura ay patuloy na magbabago. May mga bagong teknolohiya at materyales na ginagamit para magtayo ng mga gusali. Ang mga arkitekto ay naghahanap ng mga paraan para magtayo ng mga gusali na mas matibay, mas maganda, at mas eco-friendly. Ang arkitektura ay isang propesyon na nangangailangan ng maraming pag-aaral at pagsisikap. Kailangan mong maging mahusay sa matematika, physics, at sining. Kailangan mo rin maging malikhain at magaling sa problema solving. Kung gusto mong maging arkitekto, kailangan mong mag-aral ng arkitektura sa kolehiyo. Maraming mga unibersidad sa Pilipinas na nag-aalok ng kursong arkitektura. Pagkatapos mong makapagtapos, kailangan mong kumuha ng lisensya para makapagtrabaho bilang isang arkitekto. Ang arkitektura ay isang mahirap pero rewarding na propesyon. Kung may passion ka sa paggawa ng gusali at gusto mong makatulong sa iba, ito ay isang mahusay na career para sa iyo. Ang arkitektura ay mahalaga dahil ito ay nakakaapekto sa ating pang-araw-araw na buhay. Ang mga gusali na ating ginagamit ay dinisenyo ng mga arkitekto. Sila ay nag-iisip kung paano natin gagamitin ang espasyo at kung paano ito gagawing komportable at ligtas. Ang arkitektura ay hindi lamang tungkol sa aesthetics. Ito ay tungkol din sa functionality. Ang isang mahusay na gusali ay dapat na maganda at praktikal. Ito ay dapat na maging madaling gamitin at dapat na matugunan ang mga pangangailangan ng mga tao na gagamit nito. Ang arkitektura ay nagpapakita rin ng ating kultura at kasaysayan. Ang mga gusali ay nagkukuwento tungkol sa ating nakaraan. Sila ay nagpapakita kung paano tayo nabuhay at kung ano ang ating pinahahalagahan. Ang mga lumang gusali ay maaaring magbigay sa atin ng ideya tungkol sa kung paano nabuhay ang mga tao noong unang panahon. Ang mga modernong gusali naman ay nagpapakita ng ating mga kasalukuyang teknolohiya at disenyo. Kaya, ang arkitektura ay isang mahalagang bahagi ng ating pamana. Dapat natin itong pangalagaan at pahalagahan.

Ano ang Arkitektura?

Noong 1571, dumating ang mga Espanyol sa Maynila. Ito ay isang mahalagang pangyayari dahil binago nito ang anyo ng lungsod. Bago dumating ang mga Espanyol, ang Maynila ay isang pamayanang Muslim na may mga bahay na gawa sa kahoy at kawayan. Nang dumating ang mga Espanyol, nagdala sila ng bagong estilo ng arkitektura. Ang unang ginawa ng mga Espanyol ay ang Intramuros. Ang Intramuros ay isang napakalaking pader na lungsod. Sa loob ng Intramuros, itinayo nila ang mga simbahan, mga gusali ng gobyerno, at mga bahay na gawa sa bato. Ang arkitektura ng Intramuros ay halimbawa ng arkitekturang Espanyol noong panahon na iyon. Makikita dito ang mga malalaking bintana, mga arko, at mga dekorasyon sa mga dingding. Ang mga simbahan tulad ng San Agustin Church ay nagpapakita ng galing ng mga Espanyol sa paggawa ng mga gusali. Ang mga gusali sa Intramuros ay ginawa para magtagal at magpakita ng kapangyarihan ng Espanya. Sa paglipas ng panahon, kumalat ang impluwensya ng Espanya sa labas ng Intramuros. Ang mga simbahan at mga bahay na gawa sa bato ay itinayo rin sa mga karatig-pook. Ang mga Pilipino ay natuto rin ng mga bagong paraan ng paggawa ng gusali mula sa mga Espanyol. Kaya, ang arkitektura sa Maynila ay naging kombinasyon ng estilo ng Espanyol at lokal na kultura. Ang mga bahay ay mayroon pa ring mga bintana na gawa sa capiz at mga balkonahe na yari sa kahoy, ngunit ang mga ito ay mas matibay dahil sa paggamit ng bato. Noong ika-19 siglo, dumating ang mga Amerikano sa Pilipinas. Muli, nagbago ang arkitektura sa Maynila. Ang mga Amerikano ay nagdala ng bagong estilo na tinatawag na Art Deco at Beaux-Arts. Ang mga gusali tulad ng Manila Central Post Office at ang National Museum ay magandang halimbawa ng arkitekturang Amerikano. Ang mga gusaling ito ay may malalaking espasyo, mataas na kisame, at mga eleganteng dekorasyon. Gumamit din ang mga Amerikano ng mga bagong materyales tulad ng semento at bakal, kaya ang mga gusali ay mas matibay at mas mataas. Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, maraming gusali sa Maynila ang nasira. Kinailangan itong muling itayo. Sa panahong ito, ang arkitektura sa Maynila ay naging mas moderno. Maraming mga gusali ang itinayo na may simpleng disenyo at gamit ang mga bagong teknolohiya. Ang mga skyscraper ay nagsimulang lumitaw sa Maynila, na nagpapakita ng pag-unlad ng lungsod. Ngunit, hindi nakalimutan ang mga lumang gusali. Marami sa mga ito ay inayos at pinangalagaan upang mapanatili ang kasaysayan ng Maynila. Sa kasalukuyan, ang arkitektura sa Maynila ay isang halo ng iba't ibang estilo. Mayroon pa ring mga gusali na nagpapakita ng impluwensya ng Espanya at Amerika. Ngunit mayroon ding mga modernong gusali na gawa ng mga Pilipinong arkitekto. Ang mga arkitekto ngayon ay gumagamit ng mga bagong teknolohiya at mga materyales upang lumikha ng mga gusali na matibay, maganda, at makabuluhan sa kultura ng Pilipinas. Patuloy na nagbabago ang arkitektura sa Maynila, ngunit ang kasaysayan nito ay nananatiling bahagi ng identidad ng lungsod. Ngayon, makikita natin ang mga gusali na gawa sa salamin at bakal. Ang mga shopping mall, mga condominium, at mga opisina ay nagpapakita ng modernong arkitektura. Ngunit, mahalaga pa rin ang kasaysayan. Kaya, pinoprotektahan ng gobyerno ang mga lumang gusali sa Maynila. Ang Intramuros ay isa sa mga lugar na ito. Ito ay isang UNESCO World Heritage Site. Ibig sabihin, ito ay napakahalaga sa buong mundo. Maraming turista ang pumupunta dito upang makita ang lumang Maynila. Ang mga simbahan tulad ng San Sebastian Church ay isa ring magandang halimbawa ng lumang arkitektura. Ito ay gawa sa bakal at nagpapakita ng galing ng mga arkitekto noong nakaraang siglo. Ang mga bahay na may disenyo ng Espanyol ay makikita pa rin sa mga kalye ng Maynila. Ang mga ito ay nagpapaalala sa atin ng panahon ng kolonyalismo. Ngunit, ang mga Pilipino ay nagdagdag din ng kanilang sariling estilo sa mga bahay. Kaya, ang arkitektura sa Maynila ay natatangi. Ang kasaysayan ng arkitektura sa Maynila ay hindi lamang tungkol sa mga gusali. Ito ay tungkol din sa mga tao na gumawa ng mga gusali. Ang mga arkitekto, mga inhinyero, at mga manggagawa ay nagtulungan upang itayo ang Maynila. Sila ay nagpakahirap upang lumikha ng mga gusali na maganda at matibay. Ang kanilang mga kwento ay bahagi rin ng kasaysayan ng arkitektura. Ang mga Pilipinong arkitekto ngayon ay nag-aaral ng kasaysayan ng arkitektura. Sila ay natututo mula sa mga lumang gusali. Sila ay gumagamit ng mga bagong ideya upang lumikha ng mga modernong gusali na may respeto sa kasaysayan. Ang arkitektura sa Maynila ay patuloy na nagbabago. Ngunit, ang kasaysayan ay palaging naroroon. Ito ay nagbibigay inspirasyon sa mga arkitekto at nagpapaalala sa atin ng ating nakaraan. Kaya, mahalaga na pangalagaan natin ang mga lumang gusali. Sila ay bahagi ng ating identidad bilang mga Pilipino. Sila ay nagpapakita ng ating kasaysayan at kultura. Sa hinaharap, ang arkitektura sa Maynila ay magiging mas moderno. Ngunit, sana ay hindi natin kalimutan ang ating kasaysayan. Ang mga bagong gusali ay dapat magpakita ng respeto sa mga lumang gusali. Ang arkitektura sa Maynila ay dapat maging kombinasyon ng moderno at tradisyonal. Sa ganitong paraan, mapapanatili natin ang ating identidad bilang mga Pilipino. Ang Maynila ay isang lungsod na mayaman sa kasaysayan. Ang arkitektura nito ay nagpapakita ng iba't ibang panahon. Mula sa mga bahay na gawa sa kahoy at kawayan hanggang sa mga skyscraper, ang Maynila ay isang lungsod na patuloy na nagbabago. Ngunit, ang kasaysayan ay palaging naroroon. Ito ay nagbibigay inspirasyon sa atin at nagpapaalala sa atin ng ating nakaraan. Kaya, mahalaga na pangalagaan natin ang ating arkitektura. Ito ay bahagi ng ating identidad bilang mga Pilipino. Ito ay nagpapakita ng ating kasaysayan at kultura. Ang arkitektura sa Maynila ay mahalaga dahil ito ay nagpapakita ng ating pagka-Pilipino. Ito ay nagpapakita kung paano tayo lumago at nagbago sa paglipas ng panahon. Ang mga gusali ay hindi lamang mga bato at semento. Sila ay mga simbolo ng ating kasaysayan, kultura, at identidad. Kaya, dapat natin silang pahalagahan at pangalagaan para sa mga susunod na henerasyon. Ang kasaysayan ng arkitektura sa Maynila ay isang kwento ng pagbabago, pag-unlad, at pagpapanatili ng ating kultura. Ito ay isang kwento na dapat nating ipagmalaki at ibahagi sa buong mundo.

Ang Kasaysayan ng Arkitektura sa Maynila

Umiiyak si Tatay Miguel habang nakaupo sa harap ng lumang telebisyon. Pinapanood niya ang paborito niyang pelikula, isang komedya tungkol sa isang pamilyang laging nag-aaway pero mahal na mahal ang isa't isa. Kahit napanood na niya ito ng maraming beses, hindi pa rin niya mapigilang maluha. Siguro dahil naalala niya ang kanyang sariling pamilya, ang mga panahong masaya sila, at ang mga panahong mahirap. O baka naman dahil sa katandaan, mas madali na siyang maging emosyonal. Basta ang alam niya, kailangan niya ng maraming tissue. Si Tatay Miguel ay isang ordinaryong tao lamang. Nagtatrabaho siya bilang isang karpintero. Malakas pa rin siya kahit matanda na. Marami siyang ginagawang proyekto. Minsan ay mga upuan, minsan ay mga mesa, at madalas ay mga laruan para sa kanyang mga apo. Mahal na mahal niya ang kanyang trabaho dahil dito niya naipapakita ang kanyang pagiging malikhain. At siyempre, nakakatulong din ito sa kanyang pamilya. Mayroon siyang tatlong anak, sina Maria, Jose, at Ana. Si Maria ang panganay, isang guro sa elementarya. May asawa siya at dalawang anak. Si Jose naman ay isang inhinyero, nagtatrabaho sa isang malaking kompanya. Mayroon din siyang asawa at isang anak. Ang bunso, si Ana, ay isang doktor, abala sa pagtulong sa mga tao. Lahat sila ay may kanya-kanyang buhay, pero hindi pa rin nila nakakalimutan ang kanilang ama. Madalas silang bumisita sa kanya, lalo na tuwing Linggo. Ang asawa ni Tatay Miguel ay pumanaw na. Labis niya itong ikinalungkot. Halos hindi siya kumain o lumabas ng bahay. Para siyang nawalan ng isang bahagi ng kanyang sarili. Pero sa tulong ng kanyang mga anak at mga apo, unti-unti siyang nakabangon. Natutunan niyang tanggapin ang pagkawala nito at ipagpatuloy ang kanyang buhay. Alam niyang gusto ng kanyang asawa na maging masaya siya. Kaya naman sinubukan niyang maging masaya para sa kanya. Isang araw, nagkasakit si Tatay Miguel. Hindi na siya makalakad nang maayos. Nahirapan na rin siyang huminga. Dinala siya sa ospital. Doon, nalaman nilang may malubha siyang sakit sa puso. Kailangan niyang operahan. Natakot siya. Hindi siya sigurado kung makakaya pa niya. Pero sinabi ng kanyang mga anak na huwag siyang mag-alala. Nandiyan lang sila para suportahan siya. Nang araw ng operasyon, kinabahan ang lahat. Nagdasal sila para sa kanyang kaligtasan. Pagkatapos ng ilang oras, lumabas ang doktor. Sinabi niyang matagumpay ang operasyon. Nakahinga nang maluwag ang lahat. Masayang-masaya sila. Pagkatapos ng ilang araw sa ospital, nakauwi na si Tatay Miguel. Mahina pa rin siya, pero masaya siya dahil kasama na niya ang kanyang pamilya. Nagpasalamat siya sa Diyos sa pagbibigay sa kanya ng isa pang pagkakataon para mabuhay. Nangako siyang aalagaan niya ang kanyang sarili at pahahalagahan ang bawat araw. Isang gabi, habang nakaupo sa kanyang silya, tinitingnan ni Tatay Miguel ang mga larawan ng kanyang pamilya. Nakangiti siya. Naalala niya ang lahat ng mga masasayang alaala. Alam niyang napakasuwerte niya. Mayroon siyang mga anak at mga apo na nagmamahal sa kanya. Mayroon siyang isang buhay na puno ng pag-ibig at halakhak. At kahit may mga pagsubok, alam niyang malalampasan niya ang lahat. Dahil siya si Tatay Miguel, isang lalaking matatag, mapagmahal, at laging handang harapin ang anumang hamon. Isang araw, bumisita si Maria sa kanyang ama. Nagdala siya ng isang bagong DVD. 'Tay, may napanood akong pelikula. Sa tingin ko magugustuhan mo,' sabi niya. Kinuha ni Tatay Miguel ang DVD. Nakita niya ang pamagat: 'Pamilya Forever'. Isang komedya tungkol sa isang pamilyang laging nagkakagulo pero laging nandiyan para sa isa't isa. 'Mukhang nakakatawa,' sabi ni Tatay Miguel. 'Oo, tay. Pero nakakaiyak din,' sagot ni Maria. Sabay silang nanood ng pelikula. Tumawa si Tatay Miguel sa mga kalokohan ng mga karakter. Naalala niya ang kanyang sariling pamilya. Ang mga away-bati nila ng kanyang mga kapatid noong bata pa sila. Ang mga kulitan nila ng kanyang mga anak noong maliliit pa ang mga ito. Pero naiyak din siya. Lalo na sa mga eksenang nagpapakita ng pagmamahalan at suporta sa pamilya. Naalala niya ang kanyang asawa. Ang mga panahong magkasama sila. Ang mga hirap at ginhawa na pinagdaanan nila. Pagkatapos ng pelikula, tahimik silang dalawa. Si Maria ay tumabi sa kanyang ama at hinawakan ang kanyang kamay. 'Tay, mahal na mahal ka namin,' sabi niya. Ngumiti si Tatay Miguel. 'Mahal na mahal ko rin kayo,' sagot niya. Mula noon, mas naging madalas ang pagbisita ng kanyang mga anak at apo. Laging may dalang pagkain, kwento, at tawanan. Si Tatay Miguel ay naging mas masaya. Nakalimutan niya ang kanyang mga sakit at problema. Ang tanging mahalaga sa kanya ay ang kanyang pamilya. Isang araw, habang nagkakainan sila sa hapag, biglang nagsalita si Tatay Miguel. 'Mga anak, gusto kong sabihin sa inyo na napakaswerte ko,' sabi niya. 'Mayroon akong mga anak at apo na nagmamahal sa akin. Hindi ko na hihilingin pa ang iba.' Napatingin sa kanya ang kanyang mga anak. Nakita nila sa kanyang mga mata ang labis na kasiyahan at pagmamahal. Naluha silang lahat. Pagkatapos ng ilang taon, pumanaw si Tatay Miguel. Pero hindi siya nakalimutan ng kanyang pamilya. Laging naalala ng kanyang mga anak at apo ang kanyang mga kwento, ang kanyang mga tawa, at ang kanyang pagmamahal. Ipinagpatuloy nila ang kanyang mga tradisyon. Lalo na tuwing Pasko. Nagtitipon-tipon sila sa kanyang bahay. Nagkakainan, nagkukuwentuhan, at nagbibigayan ng regalo. At siyempre, pinapanood nila ang paboritong pelikula ni Tatay Miguel: 'Pamilya Forever'. Sa bawat eksena, naalala nila siya. At sa bawat pagtawa at pagluha, nararamdaman nila ang kanyang presensya. Dahil alam nilang kahit wala na siya, ang kanyang pagmamahal ay mananatili sa kanilang mga puso. Ang kanyang pamilya ay ang kanyang legacy. Isang legacy na puno ng pag-ibig, halakhak, at walang hanggang alaala. Kaya naman, tuwing nakaupo sila sa harap ng telebisyon, pinapanood ang pelikulang nakakatawa na nakakaiyak, alam nilang si Tatay Miguel ay nakangiti, kasama nila, magpakailanman. Ang pelikula ay naging simbolo ng kanilang pamilya. Isang paalala na kahit anong mangyari, ang pamilya ay laging nandiyan. Sa hirap at ginhawa, sa lungkot at saya. At sa bawat pagtatapos ng pelikula, alam nilang hindi ito ang katapusan. Kundi isang bagong simula. Isang bagong pagkakataon para magmahalan, magtulungan, at maging isang tunay na pamilya. Isang pamilyang forever.

Luha at Halakhak: Ang Kwento ni Tatay Miguel

Amoy pa lang, solve na! Pagdating ko sa palengke sa Bangkok, Thailand, grabe! Sari-saring amoy ang bumungad sa akin. May matamis, may maasim, may maalat, at may kakaiba na hindi ko maintindihan. Parang nagsasayawan sa ilong ko ang mga amoy na gustong magpakilala. Tapos, ang mga kulay! Ang daming prutas na hindi ko pa nakikita sa Pilipinas. May dilaw, pula, lila, at iba't ibang shade na parang bahaghari. Ang ingay pa! Tawanan ng mga nagtitinda, hagikhikan ng mga bumibili, at hiyawan ng mga naglalako ng kanilang paninda. Parang fiesta! Ramdam ko agad na ibang-iba ang karanasan ko dito. Sobrang saya ng puso ko na makita at maranasan ang ganito. Ito ang simula ng aking adventure sa mundo ng pagkain sa ibang bansa. Sino ba naman ang mag-aakala na ang isang simpleng lakad sa palengke ay magbubukas ng pintuan sa napakaraming posibilidad? Nagsimula ang lahat noong nag-desisyon akong mag-backpacking sa Southeast Asia. Matagal ko nang pangarap na makita ang iba't ibang kultura at tikman ang mga pagkaing hindi ko pa nasusubukan. Una kong binisita ang Thailand. Pagdating ko doon, ang unang ginawa ko ay humanap ng local na palengke. Gusto ko agad maranasan ang tunay na lasa ng Thailand. Doon ko natikman ang Pad Thai sa unang pagkakataon. Sobrang sarap! Ang tamis, asim, at alat ay perfect combination. Hindi ko alam kung paano nila nagagawa yun! Tapos, may crunchy peanuts pa sa ibabaw. Ang galing! Simula noon, naging paborito ko na ang Pad Thai. Pagkatapos ng Thailand, pumunta ako sa Vietnam. Dito ko naman natuklasan ang Pho. Ito ay isang uri ng soup na may noodles, karne, at gulay. Ang sarap din! Lalo na kapag malamig ang panahon. Ang bango-bango pa ng sabaw! May iba't ibang herbs at spices na ginagamit nila na nagbibigay ng kakaibang lasa. Ang nakakatuwa pa, ang mura lang ng Pho sa Vietnam. Kaya halos araw-araw akong kumakain nito. Hindi ako nagsawa! Isa sa mga hindi ko malilimutan ay yung nakakwentuhan ko yung nagtitinda ng Pho. Kwento niya, ang Pho ay tradisyonal na pagkain ng kanilang pamilya. Ipinapasa-pasa daw ito sa bawat henerasyon. Kaya pala ganun kasarap! Dahil puno ng pagmamahal ang bawat bowl. Sunod kong binisita ang Malaysia. Dito ko naman natikman ang Nasi Lemak. Ito ay kanin na niluto sa gata ng niyog. Ang bango-bango! Tapos, may kasama itong fried chicken, sambal (isang uri ng chili paste), peanuts, at itlog. Ang sarap din! Medyo spicy yung sambal pero masarap pa rin. Dito ko rin natutunan na ang pagkain ay hindi lang tungkol sa lasa. Ito rin ay tungkol sa kultura at kasaysayan. Bawat bansa ay may sariling paraan ng pagluluto at paghahanda ng pagkain. At bawat pagkain ay may kwento. Sa aking paglalakbay, natutunan ko na ang pagkain ay isang unibersal na wika. Kahit hindi tayo magkaintindihan sa salita, nagkakaintindihan tayo sa pagkain. Ito ay nagbubuklod sa atin. Nagbibigay ito ng kasiyahan at nagpapaalala sa atin na kahit magkakaiba tayo, mayroon tayong isang bagay na pinagkakapareho: ang pagmamahal sa pagkain. Kaya sa susunod na magbiyahe kayo, huwag kalimutang tikman ang mga local na pagkain. Hindi lang kayo makakatikim ng masasarap na pagkain, kundi makakaranas din kayo ng bagong kultura at makikilala ang mga bagong kaibigan. Pagkatapos ng Malaysia, nagtungo naman ako sa Singapore. Alam kong mahal ang pagkain dito, pero hindi ako nagpatalo. Gusto ko pa ring matikman ang kanilang mga specialty. Dito ko natikman ang Hainanese Chicken Rice. Simple lang ito pero sobrang sarap. Ang manok ay malambot at makatas, at ang kanin ay malasa dahil niluto sa sabaw ng manok. Tapos, may kasama pang chili sauce na nagbibigay ng sipa sa bawat kagat. Nakakatuwa dahil kahit simpleng pagkain lang ito, pinagmamalaki ito ng mga Singaporean. Parang sinasabi nila na kahit anong mangyari, mananatiling special ang Hainanese Chicken Rice sa kanilang puso. Mula Singapore, lumipad ako papuntang India. Dito ko naranasan ang tunay na kahulugan ng spicy food. Grabe! Ang bawat pagkain ay puno ng iba't ibang spices na sumasabog sa bibig ko. Natikman ko ang Biryani, isang uri ng rice dish na may karne o gulay at napakaraming spices. Ang sarap pero nakakapaso rin! Umiiyak na ako pero sige pa rin sa pagkain. Hindi ko mapigilan! Ang isa pang hindi ko malilimutan ay ang street food sa India. Dito ko natikman ang Pani Puri. Ito ay maliliit na puri na may butas. Pupunuin mo ito ng spiced water at iba pang sangkap. Tapos, isusubo mo agad. Ang sarap! Parang fiesta sa bibig ko. Pero dapat mag-ingat dahil minsan, sobrang spicy. Pagkatapos ng India, bumalik ako sa Southeast Asia at binisita ko ang Indonesia. Dito ko natikman ang Gado-Gado. Ito ay Indonesian salad na may iba't ibang gulay, tofu, tempeh, at peanut sauce. Ang sarap at healthy pa! Gustong-gusto ko ang peanut sauce nila. May tamis, alat, at bahagyang anghang. Perfect combination! Dito ko rin natutunan na ang pagkain ay hindi lang para sa sarili. Madalas, sama-sama silang kumakain at nagbabahagi ng pagkain. Parang mas masarap kumain kapag may kasama. Sa lahat ng aking pinuntahan, ang pinakanagustuhan ko ay ang mga tao. Sobrang welcoming at friendly sila. Gusto nila akong ipakilala sa kanilang kultura at pagkain. Tinuruan nila akong magluto, magsalita ng kanilang wika, at sumayaw ng kanilang tradisyonal na sayaw. Dahil sa kanila, mas naging makulay at masaya ang aking paglalakbay. Ang paglalakbay sa mundo ng pagkain ay hindi lang tungkol sa pagtikim ng masasarap na pagkain. Ito ay tungkol din sa pagkilala sa iba't ibang kultura, paggawa ng mga bagong kaibigan, at pagtuklas sa sarili. Natutunan ko na ang pagkain ay isang paraan upang magbuklod ang mga tao, kahit ano pa man ang kanilang lahi o paniniwala. Ito ay isang unibersal na wika na kayang pag-isahin ang mundo. Kaya sa bawat biyahe ko, hindi ko lang hinahanap ang mga sikat na tourist spots. Mas gusto kong maglakad-lakad sa mga palengke, kumain sa mga local na kainan, at makipagkwentuhan sa mga tao. Dahil dito, mas nararamdaman ko ang tunay na puso ng bawat lugar. At sa bawat pagtikim ko ng bagong pagkain, mas nakikilala ko ang sarili ko. Ang pagkain ay hindi lang basta pagkain. Ito ay isang karanasan. Isang paglalakbay. Isang kwento. At ang kwento ko ay patuloy pa ring isinusulat sa bawat kagat at sa bawat lugar na aking pupuntahan. Kaya sa susunod na magplano kayo ng inyong bakasyon, isama niyo ang pagkain sa inyong itinerary. Hindi kayo magsisisi. Dahil ang saya ng pagkain sa ibang bansa ay isang karanasan na hindi niyo malilimutan.

Ang Aking Paglalakbay sa Mundo ng Pagkain

Noong bata pa ako, halos tuwing Sabado ay pumupunta kami sa bahay ng Lolo Miguel ko sa probinsya. Masaya doon kasi malawak ang bakuran nila at maraming puno ng mangga. Pero ang pinaka-gusto ko sa lahat ay ang aso ni Lolo Miguel. Siya si Bantay. Hindi siya ordinaryong aso. Para siyang miyembro ng pamilya. Si Lolo Miguel, isang magsasaka, ay may simpleng buhay. Ang bahay nila ay maliit lamang pero punong-puno ng pagmamahal at tawanan. Si Bantay ang laging kasama ni Lolo sa bukid. Bantay ang taga-bantay ng mga pananim at taga-taboy ng mga ibon. Minsan, kinukuwentuhan pa siya ni Lolo Miguel habang nagtatanim. Para bang naiintindihan ni Bantay ang bawat salita ni Lolo. Naalala ko pa, isang araw, nagkasakit si Lolo Miguel. Hindi siya makabangon sa kama. Lahat kami ay nag-alala. Si Bantay, hindi rin umalis sa tabi ng kama ni Lolo. Nakahiga lang siya doon, nakatingin kay Lolo Miguel. Parang nagbabantay. Nang gumaling si Lolo, tuwang-tuwa si Bantay. Tumalon-talon siya at dinilaan ang mukha ni Lolo. Nakakatawa silang tingnan. Si Bantay ay kulay brown at may malalaking tenga. Ang kanyang buntot ay laging nakawagayway. Gusto niya ang kinakarga ko siya. Minsan, nakikipaglaro ako sa kanya sa damuhan. Hinahabol ko siya at siya naman ay hinahabol ako. Kapag pagod na kami, hihiga kami sa ilalim ng puno ng mangga at magpapahinga. Ang sarap ng simoy ng hangin doon. Isang hapon, habang naglalaro kami ni Bantay, biglang umulan ng malakas. Tumakbo kami papasok sa bahay. Basang-basa kami pareho. Nagtawanan kaming lahat. Si Lolo Miguel, pinunasan kami ng tuwalya. Pagkatapos, binigyan niya kami ng mainit na tsokolate. Ang sarap-sarap ng tsokolate habang nakikinig kami sa tunog ng ulan sa bubong. Madalas, kapag gabi na, nagkukuwento si Lolo Miguel tungkol sa mga karanasan niya noong bata pa siya. Si Bantay, nakikinig din. Nakaupo siya sa paanan ni Lolo at tahimik na nakikinig. Minsan, inaantok na siya pero pinipilit pa rin niyang makinig. Para bang gusto niyang malaman ang lahat ng kuwento ni Lolo. Napakasaya ng mga araw na kasama namin si Bantay. Siya ang nagbibigay ng kulay sa buhay namin sa probinsya. Pero dumating ang araw na kailangan na naming umalis. Babalik na kami sa Maynila. Nalungkot ako nang sobra. Alam kong mamimiss ko si Bantay. Nang paalis na kami, niyakap ko si Bantay nang mahigpit. Hinalikan ko siya sa ulo. Siya naman, dinilaan niya ang pisngi ko. Parang nagpapaalam. Si Lolo Miguel, nakatingin lang sa amin. Nakita ko sa mga mata niya ang lungkot. Pero alam kong masaya siya dahil naging bahagi si Bantay ng buhay namin. Sa paglipas ng mga taon, hindi ko nakalimutan si Bantay. Madalas ko siyang naalala. Ang mga masasayang araw na kasama namin siya sa probinsya. Siya ang aso ni Lolo Miguel na hindi ko malilimutan. Ang asong naging kaibigan, kasama, at pamilya. Si Bantay, ang asong may pusong ginto. Lumipas ang mga taon. Nagkaroon ako ng sariling pamilya. May asawa na ako at mga anak. Pero hindi pa rin nawala sa isip ko si Bantay. Isang araw, naisipan kong bumisita ulit sa probinsya. Gusto kong makita si Lolo Miguel at, kung posible, si Bantay. Nagpaalam ako sa aking asawa at mga anak. Sinabi ko sa kanila ang tungkol kay Bantay at kung gaano siya kahalaga sa akin noong bata pa ako. Naintindihan nila ako. Alam nila kung gaano ko kamahal ang mga hayop. Kaya't isang umaga, sumakay ako ng bus papuntang probinsya. Medyo matagal ang biyahe pero sulit naman. Habang papalapit ako sa bahay ni Lolo Miguel, lalong bumibilis ang tibok ng puso ko. Nae-excite ako at kinakabahan. Pagdating ko sa bahay, nakita ko si Lolo Miguel na nakaupo sa kanyang upuan sa harap ng bahay. Kumaway siya sa akin. Ngumiti ako at bumaba ng bus. Tumakbo ako papunta sa kanya at niyakap siya nang mahigpit. 'Lolo, ang tagal ko na pong hindi nakadalaw,' sabi ko. 'Apo, ikaw pala. Ang laki mo na,' sagot niya. 'Kumusta po kayo?' tanong ko. 'Okay naman ako. Medyo matanda na pero malakas pa rin,' sabi niya sabay tawa. Umupo ako sa tabi niya. Tumingin-tingin ako sa paligid. Hinahanap ko si Bantay. 'Lolo, nasaan po si Bantay?' tanong ko. Biglang nagbago ang ekspresyon ng mukha ni Lolo Miguel. Nakita ko ang lungkot sa kanyang mga mata. 'Apo, matagal na siyang wala,' sagot niya. 'Wala na po?' tanong ko. Tumango siya. 'Namatay na siya noong isang taon. Matanda na rin kasi,' sabi niya. Parang gumuho ang mundo ko nang marinig ko iyon. Nalungkot ako nang sobra. Hindi ko napigilan ang mga luha ko. 'Napakabait na aso si Bantay. Mahal na mahal ko siya,' sabi ni Lolo Miguel. 'Alam ko po,' sagot ko. 'Simula nang mawala siya, malungkot na ako,' sabi niya. Hinawakan ko ang kamay ni Lolo Miguel. 'Lolo, nandito naman po ako. Hindi ko po kayo pababayaan,' sabi ko. Ngumiti siya sa akin. 'Salamat, Apo,' sabi niya. Ipinasyal ako ni Lolo Miguel sa bukid. Ipinakita niya sa akin ang mga pananim niya. Ikinuwento niya sa akin ang mga ginagawa niya araw-araw. Masaya ako kahit papaano dahil nakasama ko ulit si Lolo Miguel. Pero hindi pa rin mawala sa isip ko si Bantay. Pagkatapos ng ilang araw, nagpaalam na ako kay Lolo Miguel. Babalik na ako sa Maynila. Nang paalis na ako, niyakap ko siya nang mahigpit. 'Lolo, babalik po ako ulit,' sabi ko. 'Mag-iingat ka, Apo,' sagot niya. Sa biyahe pabalik sa Maynila, inalala ko ang mga masasayang araw na kasama namin si Bantay. Naalala ko ang kanyang mga kalokohan, ang kanyang pagiging tapat, at ang kanyang pagmamahal. Si Bantay ay hindi lamang isang aso. Siya ay isang kaibigan, isang kasama, at isang pamilya. Ang pagkawala niya ay isang malaking kawalan sa buhay namin. Pero alam ko na kahit wala na siya, mananatili siyang buhay sa aming mga puso. Ang mga alaala namin sa kanya ay hindi kailanman makakalimutan. Si Bantay ang aso ni Lolo Miguel na nagturo sa amin ng tunay na kahulugan ng pag-ibig at pagkakaibigan. Ang kanyang kwento ay isang paalala na ang mga hayop ay mayroon ding damdamin at kaya rin silang magmahal. Kaya't dapat natin silang alagaan at mahalin. Dahil sila ay bahagi rin ng ating buhay. At ang pagmamahal na ibinibigay nila sa atin ay walang kapantay.

Ang Aso ni Lolo Miguel

Kumusta ka? Naisip mo na ba kung saan nanggagaling ang mga gulay na kinakain natin araw-araw? Kadalasan, binibili natin ito sa palengke o supermarket. Pero, may isa pang paraan para magkaroon tayo ng sariwa at masustansyang gulay sa ating hapag-kainan. Ito ay ang pagtatanim! Alam ko, baka iniisip mo na mahirap ito. Baka wala kang sapat na espasyo o panahon. Pero, huwag kang mag-alala! Sa kwentong ito, pag-uusapan natin kung paano magtanim ng gulay kahit sa maliit na espasyo at kahit busy ka. Tara, simulan na natin! Ang unang problema na madalas nating naririnig ay ang kakulangan sa espasyo. Maraming tao ang nakatira sa mga apartment o condominium kung saan limitado ang lupa. Pero, hindi ito hadlang! Ang solusyon dito ay ang 'container gardening'. Ibig sabihin, magtatanim tayo sa mga paso, lata, o kahit lumang timba. Basta't may butas sa ilalim para sa tubig, ayos na! Maaari kang gumamit ng iba't ibang laki ng container depende sa gulay na gusto mong itanim. Halimbawa, ang mga malalaking paso ay pwede para sa kamatis o talong, samantalang ang maliliit na paso ay pwede para sa mga herbs tulad ng basil o mint. Ang isa pang problema ay ang kakulangan sa oras. Marami sa atin ay abala sa trabaho o pag-aaral. Kaya, paano natin maisisingit ang pagtatanim sa ating schedule? Ang susi dito ay ang pagpili ng mga gulay na madaling alagaan at hindi nangangailangan ng sobrang atensyon. Halimbawa, ang mga leafy greens tulad ng lettuce o spinach ay mabilis tumubo at hindi masyadong demanding. Ang mga herbs din ay magandang pagpilian dahil hindi sila kailangan diligan araw-araw. Maaari ka ring magtanim ng mga gulay na pwede mong anihin ng paunti-unti, tulad ng sili o okra. Sa ganitong paraan, hindi mo kailangang maglaan ng buong araw para lang sa pagtatanim. Kahit 15-30 minutes kada araw ay sapat na! Ngayon, pag-usapan naman natin ang lupa. Hindi lahat ng lupa ay pare-pareho. Ang ibang lupa ay kulang sa nutrients na kailangan ng mga halaman. Kaya, mahalaga na gumamit tayo ng magandang kalidad ng lupa. Maaari kang bumili ng potting mix sa mga garden supply store. Ito ay espesyal na lupa na mayroon nang mga sustansya na kailangan ng mga halaman. Kung gusto mo naman magtipid, pwede ka ring gumawa ng sarili mong potting mix. Kailangan mo lang ng garden soil, compost, at sand. Paghaluin mo lang ang mga ito sa pantay na sukat. Siguraduhin din na ang lupa ay maluwag at hindi siksik para makahinga ang mga ugat ng halaman. Isa pa sa mga dapat tandaan ay ang sikat ng araw. Kailangan ng mga halaman ang sikat ng araw para lumaki. Kaya, siguraduhin na ilagay ang iyong mga tanim sa lugar kung saan nakakakuha sila ng hindi bababa sa anim na oras ng sikat ng araw kada araw. Kung wala kang sapat na sikat ng araw sa iyong balkonahe o bintana, maaari kang gumamit ng artificial light, tulad ng fluorescent bulbs. Ang mga ito ay nakakatulong para mabigyan ng sapat na liwanag ang mga halaman. Pero, tandaan na hindi lahat ng halaman ay nangangailangan ng parehong dami ng sikat ng araw. Ang ibang halaman ay mas gusto ang shade, samantalang ang iba naman ay mas gusto ang direktang sikat ng araw. Kaya, alamin mo muna kung anong uri ng halaman ang iyong itatanim bago mo ito ilagay sa isang lugar. At huwag kalimutan ang tubig! Kailangan ng mga halaman ang tubig para mabuhay. Diligan mo ang iyong mga tanim regular, pero huwag sobrahan. Ang sobrang tubig ay pwede ring makasama sa mga halaman. Siguraduhin na ang lupa ay basa-basa lang, hindi lubog sa tubig. Ang pinakamagandang oras para magdilig ay sa umaga o hapon para hindi masunog ang mga dahon ng halaman. Subukan mo rin ang pagdidilig gamit ang spray bottle para hindi masira ang mga delicate na halaman. Isa pang problema na kinakaharap natin ay ang mga peste at sakit sa halaman. Sino ba naman ang gustong makakita ng mga uod na kumakain sa ating mga dahon, o ng mga puting pulbos na sumisira sa ating mga kamatis? Huwag mag-alala, may solusyon din tayo diyan! Una, pwede tayong gumamit ng mga natural na pamamaraan para kontrolin ang mga peste. Halimbawa, pwede tayong magtanim ng mga halamang nakakapagtaboy ng mga insekto, tulad ng marigold o basil. Ang mga ito ay may mga amoy na hindi gusto ng mga peste. Pwede rin tayong gumawa ng sarili nating insecticidal soap. Kailangan mo lang ng tubig, sabon panlaba, at kaunting mantika. Paghaluin mo lang ang mga ito at ispray sa mga halaman. Siguraduhin na ispray mo ito sa hapon o sa gabi para hindi masunog ang mga dahon. Kung may mga sakit naman ang iyong mga halaman, siguraduhin na alisin mo agad ang mga apektadong dahon o sanga para hindi kumalat ang sakit. Siguraduhin din na hindi mo didiligan ang mga halaman mula sa itaas para hindi kumalat ang fungus. Kung kinakailangan, pwede kang gumamit ng mga organic na fungicide. Ang isa pang importanteng bagay ay ang pag-aabono. Kailangan ng mga halaman ang nutrients para lumaki at mamunga. Kaya, mahalaga na regular tayong mag-abono. Pwede tayong gumamit ng commercial fertilizer, pero mas maganda kung gagamit tayo ng organic na abono, tulad ng compost o vermicast. Ang mga ito ay hindi lang nakakabuti sa mga halaman, kundi pati na rin sa lupa. Maaari ka ring gumawa ng sarili mong compost gamit ang mga tira-tirang pagkain at mga dahon sa iyong bakuran. Sa ganitong paraan, nakakatipid ka pa at nakakatulong ka pa sa kalikasan. Huwag kalimutan na ang pagtatanim ay hindi lang tungkol sa pagkuha ng mga gulay. Ito rin ay tungkol sa pag-aalaga at pagmamahal sa mga halaman. Kaunting pasensya at dedikasyon lang, makakakita ka ng magagandang resulta. At kapag nakita mo na ang iyong mga tanim ay lumalaki at namumunga, siguradong mapupuno ka ng saya at pagmamalaki. Kaya, huwag matakot na subukan! Simulan mo sa maliit na paso at ilang buto. Malay mo, magugulat ka na lang na nagkaroon ka na ng sarili mong maliit na hardin sa iyong bahay. Bakit ba mahalaga na magtanim tayo ng gulay? Bukod sa nakakatipid tayo sa pera, mayroon pa itong maraming benepisyo. Una, mas sariwa at mas masustansya ang mga gulay na ating kinakain. Alam natin kung saan ito nanggaling at kung paano ito inalagaan. Wala itong mga kemikal o preservatives na madalas nating nakikita sa mga gulay na binibili sa palengke. Pangalawa, nakakatulong ito sa ating kalusugan. Sa pamamagitan ng pagkain ng mas maraming gulay, nababawasan natin ang ating risk na magkaroon ng mga sakit tulad ng diabetes, heart disease, at cancer. Pangatlo, nakakawala ito ng stress. Ang pagtatanim ay isang nakakarelaks na aktibidad. Nakakalimutan natin ang ating mga problema kapag tayo ay nagdidilig, nagbubungkal ng lupa, at nag-aalaga ng mga halaman. Pang-apat, nakakatulong ito sa ating komunidad. Maaari tayong magbahagi ng ating mga gulay sa ating mga kapitbahay o kaibigan. Sa ganitong paraan, nagkakaroon tayo ng mas malapit na ugnayan sa isa't isa. At panglima, nagbibigay ito sa atin ng pag-asa. Sa pamamagitan ng pagtatanim, nagpapakita tayo ng pananampalataya sa hinaharap. Naniniwala tayo na kahit sa maliit na paraan, kaya nating gumawa ng pagbabago. Kaya, ano pang hinihintay mo? Simulan mo na ang iyong pagtatanim ngayon! Hindi mo kailangan ng malaking espasyo o maraming pera. Kailangan mo lang ng kaunting sipag, tiyaga, at pagmamahal sa kalikasan. At tandaan, hindi ka nag-iisa. Maraming tao ang handang tumulong at magbahagi ng kanilang kaalaman. Kaya, sumali ka sa mga online gardening communities o magtanong ka sa iyong mga kaibigan na may karanasan sa pagtatanim. Sama-sama nating pagandahin at pagyamanin ang ating mga buhay sa pamamagitan ng pagtatanim ng gulay!

Magtanim Tayo ng Gulay!

Maraming tao ang nag-iisip na mahirap tumugtog ng gitara. Akala nila kailangan ng espesyal na talento o matagal na panahon para matuto. Pero hindi ito totoo! Sa tamang paraan at kaunting tiyaga, kahit sino ay pwedeng matuto mag-gitara. Ang pag-aaral ng gitara ay parang paglalakbay. May mga hakbang na dapat sundan para makarating sa iyong patutunguhan. Handa ka na bang magsimula? Una, kailangan mo ng gitara. Huwag kang bibili ng sobrang mahal agad. Ang mahalaga ay komportable ka sa gitara. Subukan mo ang iba't ibang uri at laki ng gitara. Alamin mo kung ano ang bagay sa iyong kamay. Maaari kang humingi ng tulong sa isang tindahan ng musika. Sabihin mo na nagsisimula ka pa lang. Magtatanong sila at tutulungan ka nila pumili. Pagkatapos, kailangan mong alamin ang mga parte ng gitara. May ulo, leeg, katawan, at mga kwerdas. Ang ulo ay nasa dulo ng leeg. Dito nakakabit ang mga pihitan. Ang mga pihitan ay ginagamit para i-tono ang mga kwerdas. Ang leeg ay mahaba at may mga fret. Ang mga fret ay yung mga metal na bar na nakadikit sa leeg. Ang katawan ang malaking bahagi ng gitara. Ito ang nagpapalakas ng tunog. Ang mga kwerdas ang nagbibigay ng tunog kapag kinakalabit. May anim na kwerdas ang karaniwang gitara. Ngayon, alamin naman natin kung paano hawakan ang gitara. Umupo ka ng tuwid. Ilagay ang gitara sa iyong hita. Kung ikaw ay kanang kamay, ilagay mo ang gitara sa iyong kanang hita. Siguraduhin na komportable ka. Ang katawan ng gitara ay dapat nakadikit sa iyong dibdib. Ang leeg naman ay dapat nakaharap sa kaliwa. Hawakan ang leeg ng gitara gamit ang iyong kaliwang kamay. Ang iyong hinlalaki ay dapat nasa likod ng leeg. Ang iyong mga daliri naman ay dapat nakabaluktot sa mga kwerdas. Pagkatapos mong malaman kung paano hawakan ang gitara, pwede ka nang magsimula mag-aral ng mga chords. Ang chords ay kombinasyon ng mga nota na sabay-sabay tinutugtog. May mga simpleng chords na madaling matutunan. Halimbawa, ang C major, G major, at D major. Hanapin mo sa internet kung paano gawin ang mga chords na ito. May maraming tutorial videos na makakatulong sa iyo. Sundan mo lang ang mga hakbang na ipinapakita sa video. Mag-ensayo ka araw-araw. Huwag kang susuko kung hindi mo agad makuha. Balikan mo ang video at ulitin mo ang mga hakbang. Sa paglipas ng panahon, masasanay ka rin. Kapag marunong ka na ng ilang chords, pwede ka nang magsimula tumugtog ng mga simpleng kanta. Pumili ka ng mga kantang alam mo. Hanapin mo ang chords ng kantang iyon sa internet. Subukan mong sabayan ang kanta. Huwag kang mag-alala kung hindi perpekto. Ang mahalaga ay nag-eenjoy ka. Sa bawat kantang matututunan mo, mas gagaling ka. Magugulat ka na lang, marami ka nang kayang tugtugin. Ang pag-aaral ng gitara ay hindi madali sa simula. Pero kung magtitiyaga ka at mag-eenjoy, matututo ka rin. Huwag kang matakot magkamali. Lahat ng magagaling na gitarista ay nagsimula rin sa simula. Ang mahalaga ay hindi ka sumusuko. Mag-ensayo ka araw-araw. Makinig ka sa musika. Manood ka ng mga tutorial videos. Makipagkaibigan ka sa ibang gitarista. Magtanong ka kung may hindi ka alam. Sa ganitong paraan, mas mabilis kang matututo at mas magiging masaya ang iyong paglalakbay sa pag-aaral ng gitara. Huwag kang mahiya magtanong sa mga kaibigan mong marunong mag-gitara. Baka may mga tips sila na makakatulong sa iyo. Pwede rin kayong mag-jamming. Ang jamming ay ang sabay-sabay na pagtugtog ng gitara. Mas masaya ito at mas marami kang matututunan. May mga grupo rin ng gitarista online. Sumali ka sa mga grupo na ito. Makakakilala ka ng mga bagong kaibigan at makakapagbahagi kayo ng inyong mga karanasan. Pwede ka ring magtanong sa kanila kung may problema ka sa iyong pag-aaral. Maraming paraan para matuto ng gitara. Piliin mo ang paraan na pinakabagay sa iyo. May mga tao na mas gusto mag-aral mag-isa. May mga tao naman na mas gusto mag-aral sa isang guro. Walang tama o mali. Ang mahalaga ay natututo ka at nag-eenjoy ka. Subukan mo rin mag-improvise. Ang pag-improvise ay ang pagtugtog ng gitara nang walang sinusunod na nota o chords. Basta sundan mo lang ang iyong pakiramdam. Mag-eksperimento ka ng iba't ibang tunog. Sa pag-improvise, mas makikilala mo ang iyong sarili bilang isang gitarista. Mas magiging creative ka rin. Huwag mong kalimutan na ang pag-aaral ng gitara ay isang proseso. Hindi ito nangyayari overnight. Kailangan mo ng pasensya at dedikasyon. Pero kung magtitiyaga ka, makakamit mo ang iyong pangarap na maging isang gitarista. Isipin mo na lang na ang bawat araw na nag-eensayo ka ay isang hakbang papalapit sa iyong patutunguhan. Isipin mo rin na ang bawat kantang matututunan mo ay isang tagumpay. Ipagdiwang mo ang iyong mga tagumpay. Ibahagi mo ang iyong musika sa iba. Magtugtog ka sa harap ng iyong mga kaibigan at pamilya. Mag-upload ka ng iyong mga video sa internet. Sa ganitong paraan, mas magiging inspirado ka na magpatuloy. Ang musika ay isang regalo. Ibahagi mo ito sa mundo. Ang pag-aaral ng gitara ay hindi lamang tungkol sa pagtugtog ng mga kanta. Ito rin ay tungkol sa pagtuklas ng iyong sarili. Sa pamamagitan ng musika, mas makikilala mo ang iyong mga emosyon. Mas magiging expressive ka rin. Ang gitara ay pwedeng maging iyong kaibigan. Sa mga oras na malungkot ka, pwede kang tumugtog ng gitara. Sa mga oras na masaya ka, pwede ka ring tumugtog ng gitara. Ang gitara ay laging nandiyan para sa iyo. Kaya huwag kang bibitaw. Patuloy ka lang mag-aral at mag-ensayo. Sa paglipas ng panahon, magiging isa kang magaling na gitarista. At ang pinakamahalaga, magiging masaya ka. Tandaan natin ang mga importanteng bagay na natutunan natin. Una, kahit sino ay pwedeng matuto mag-gitara. Pangalawa, kailangan mo ng tamang gitara. Pangatlo, alamin mo ang mga parte ng gitara. Pang-apat, alamin mo kung paano hawakan ang gitara. Panglima, mag-aral ka ng mga chords. Pang-anim, tumugtog ka ng mga simpleng kanta. Pangpito, mag-ensayo ka araw-araw. Pangwalo, makinig ka sa musika. Pang-siyam, manood ka ng mga tutorial videos. Pang-sampu, makipagkaibigan ka sa ibang gitarista. Sa pamamagitan ng pagsunod sa mga hakbang na ito, mas madali kang matututo mag-gitara. At higit sa lahat, mag-enjoy ka sa iyong paglalakbay. Ang pag-aaral ng gitara ay isang masayang karanasan. Kaya sulitin mo ang bawat sandali. At tandaan mo, hindi ka nag-iisa sa iyong paglalakbay. Maraming tao ang handang tumulong sa iyo. Kaya huwag kang matakot magtanong at makipagkaibigan. Sa pamamagitan ng pagtutulungan, mas marami tayong matututunan at mas magiging masaya ang ating paglalakbay sa musika. Kaya sige na, kunin mo na ang iyong gitara at magsimula ka nang tumugtog! Kaya mo yan!

Gitara: Hindi Mahirap Mag-Gitara

Maraming tao ang nag-iisip na ang mga bituin ay maliliit na ilaw sa langit. Pero hindi ito totoo. Ang mga bituin ay higante at naglalabas ng sarili nilang liwanag. Sila ay malayo sa atin kaya mukha silang maliliit. Ngayon, ikukuwento ko sa inyo ang isang alamat tungkol sa kung paano nagkaroon ng mga bituin sa kalangitan. Noong unang panahon, wala pang mga bituin. Madilim ang gabi. Walang kahit anong liwanag maliban sa buwan. Ang mundo ay tahimik at payapa. Pero may isang problema. Walang kulay ang langit. Ito ay kulay itim lamang. Isang araw, may isang bathala na nagngangalang Bathala. Siya ang pinakamakapangyarihang diyos sa lahat. Nakita niya ang madilim na langit at naisip niya na kailangan niya itong bigyan ng kulay at liwanag. Kaya nagpasiya siyang lumikha ng mga bituin. Una, kumuha si Bathala ng mga batong kristal. Ang mga batong ito ay may iba't ibang kulay. May pula, dilaw, asul, at berde. Dinurog niya ang mga bato hanggang maging pulbos ang mga ito. Pagkatapos, hinipan niya ang mga pulbos sa kalangitan. Ang mga pulbos ay kumalat sa buong kalangitan. Ang bawat butil ng pulbos ay naging isang bituin. Ang mga bituin ay kumikinang at nagbibigay liwanag sa gabi. Ang langit ay napuno ng kulay. May mga pulang bituin, dilaw na bituin, asul na bituin, at berdeng bituin. Ang mga tao sa mundo ay nagulat at natuwa. Hindi pa sila nakakita ng ganito kagandang tanawin. Simula noon, ang mga bituin ay naging bahagi na ng kalangitan. Sila ay nagbibigay liwanag at kulay sa gabi. Sila rin ay nagpapaalala sa atin ng kapangyarihan at pagkamalikhain ni Bathala. May isa pang kuwento. Noong unang panahon, may dalawang magkasintahan. Sila ay sina Tala at Adlaw. Mahal na mahal nila ang isa't isa. Gusto nilang magkasama habang buhay. Pero may isang hadlang. Si Tala ay isang bituin. Si Adlaw naman ay ang araw. Hindi sila pwedeng magsama dahil magkaiba sila. Si Tala ay laging nasa langit sa gabi. Si Adlaw naman ay laging nasa langit sa araw. Isang araw, nagpasiya silang humingi ng tulong kay Bathala. Sabi nila, 'Bathala, mahal na mahal namin ang isa't isa. Gusto naming magkasama habang buhay. Tulungan mo kami.' Naawa si Bathala sa kanila. Kaya gumawa siya ng paraan para magkasama sila. Ginawa niyang mas maliit si Adlaw. Ginawa rin niyang mas maliwanag si Tala. Pagkatapos, pinagsama niya sila sa kalangitan. Simula noon, si Tala at Adlaw ay laging magkasama. Sila ang araw at ang buwan. Sa umaga, si Adlaw ang nagbibigay liwanag sa mundo. Sa gabi naman, si Tala ang nagbibigay liwanag sa mundo. Ang kanilang pag-ibig ay walang hanggan. Kaya tuwing nakikita natin ang araw at ang buwan, naalala natin ang kuwento ni Tala at Adlaw. Naaalala natin ang tunay na pag-ibig. At may isa pang alamat tungkol sa mga bituin. Sabi nila, ang mga bituin ay mga kaluluwa ng mga taong namatay. Kapag namatay ang isang tao, ang kanyang kaluluwa ay pumupunta sa langit at nagiging isang bituin. Kaya tuwing titingin tayo sa mga bituin, naalala natin ang mga taong mahal natin na wala na sa atin. Sila ay laging kasama natin sa ating mga puso. Ang mga bituin ay may iba't ibang laki at liwanag. Ang ibang bituin ay malalaki at maliwanag. Ang ibang bituin naman ay maliliit at madilim. Pero lahat sila ay mahalaga. Lahat sila ay nagbibigay liwanag sa gabi. Lahat sila ay nagpapaalala sa atin ng kagandahan ng kalangitan. Kaya tuwing gabi, tumingala tayo sa langit at tingnan natin ang mga bituin. Pakinggan natin ang kanilang kuwento. Damhin natin ang kanilang liwanag. At alalahanin natin ang mga taong mahal natin na wala na sa atin. Ang mga bituin ay laging nandiyan para sa atin. Sila ay laging nagbibigay liwanag at pag-asa sa ating mga buhay. Kaya mahalin natin ang mga bituin. Alagaan natin ang kalangitan. At ipagpatuloy natin ang pagsasalaysay ng kanilang mga kuwento. Ang mga bituin ay bahagi ng ating kasaysayan. Sila ay bahagi ng ating kultura. Sila ay bahagi ng ating mga puso. May isa pang kuwento tungkol sa isang batang babae. Ang pangalan niya ay Luningning. Gusto ni Luningning ang mga bituin. Tuwing gabi, tinitingnan niya ang mga ito sa bintana. Nagtataka siya kung ano ang mga bituin. Isang gabi, napanaginipan niya ang mga bituin. Sa kanyang panaginip, kinausap siya ng mga bituin. Sabi ng mga bituin, 'Luningning, kami ay mga ilaw sa kalangitan. Kami ay nagbibigay liwanag sa gabi. Kami rin ay mga alaala ng mga taong wala na.' Nagising si Luningning na masaya. Alam na niya ngayon kung ano ang mga bituin. Simula noon, mas minahal pa niya ang mga bituin. Tuwing titingin siya sa mga ito, naalala niya ang kanyang panaginip. Naalala niya ang mga salita ng mga bituin. Alam niya na ang mga bituin ay hindi lamang mga ilaw. Sila rin ay mga alaala at mga kuwento. Si Luningning ay lumaki at naging isang manunulat. Isinulat niya ang mga kuwento tungkol sa mga bituin. Ang kanyang mga kuwento ay nagbigay inspirasyon sa maraming tao. Natutunan ng mga tao na mahalin ang mga bituin. Natutunan din nila na alalahanin ang mga taong wala na. Ang mga bituin ay patuloy na kumikinang sa kalangitan. Sila ay patuloy na nagbibigay liwanag at pag-asa. Sila rin ay patuloy na nagpapaalala sa atin ng mga kuwento ng pag-ibig, alaala, at pag-asa. Kahit malayo ang mga bituin, lagi natin silang nadarama. Nadarama natin ang kanilang liwanag. Nadarama natin ang kanilang pag-ibig. Nadarama natin ang kanilang pag-asa. Kaya huwag nating kalimutan ang mga bituin. Mahalin natin sila. Alagaan natin sila. At ipagpatuloy natin ang pagsasalaysay ng kanilang mga kuwento. Ang mga kuwento ng mga bituin ay mga kuwento rin natin. Sila ay bahagi ng ating buhay. Sila ay bahagi ng ating kaluluwa. Sa bawat kislap ng bituin, may isang kuwento. May kuwento ng pag-ibig, pag-asa, at pangarap. May kuwento ng mga taong nagmahal, naghintay, at nangarap. Ang mga bituin ay hindi lamang basta ilaw sa langit. Sila ay mga simbolo ng ating mga pangarap at alaala. Sila ay nagpapaalala sa atin na kahit sa pinakamadilim na gabi, mayroon pa ring liwanag. Mayroon pa ring pag-asa. Kaya, sa susunod na titingala ka sa langit, huwag mo lamang silang tingnan. Pakinggan mo ang kanilang mga kuwento. Damhin mo ang kanilang liwanag. At alalahanin mo ang iyong mga pangarap. Dahil ang bawat isa sa atin ay may bituin sa loob. Isang bituin na nagliliwanag at nagbibigay pag-asa. Ang mga bituin ay mahalaga dahil nagbibigay sila ng liwanag sa ating madilim na gabi. Sila ay nagpapaalala sa atin na mayroon tayong mga pangarap na dapat abutin. Sila ay nagbibigay inspirasyon sa atin upang maging mabuti at magmahalan. Ang mga bituin ay bahagi ng ating mundo. Sila ay bahagi ng ating kasaysayan. Kaya dapat natin silang alagaan at mahalin. Dapat nating ipagpatuloy ang mga kuwento tungkol sa kanila upang hindi sila makalimutan. Sa paglipas ng panahon, ang mga bituin ay patuloy na magbibigay liwanag sa ating kalangitan. Sila ay patuloy na magpapaalala sa atin ng mga kuwento ng pag-ibig, pag-asa, at pangarap. Kaya mahalin natin ang mga bituin. Sila ay hindi lamang basta ilaw. Sila ay mga kaibigan natin sa kalangitan.

Ang Kuwento ng mga Bituin

Noong 1898, ang Pilipinas ay naghahanap ng kalayaan. Ito ay panahon ng rebolusyon laban sa mga Espanyol. Kailangan ng mga Pilipino ng isang awit. Isang awit na magpapakita ng kanilang pagmamahal sa bayan. Isang awit na magbibigay pag-asa sa kanilang puso. Ito ang simula ng kuwento ng ating pambansang awit. Si Julian Felipe, isang guro at musikero, ay binigyan ng mahalagang gawain. Siya ay inutusan ni Heneral Emilio Aguinaldo na gumawa ng isang himig. Ang himig na ito ay para sa Pilipinas. Ito ay dapat maging isang awit ng tagumpay at pag-asa. Si Felipe ay nagtrabaho nang mabuti. Ginawa niya ang himig sa loob ng ilang araw lamang. Ang himig ay tinawag na 'Marcha Filipina Magdalo.' Noong Hunyo 12, 1898, ipinahayag ang kalayaan ng Pilipinas sa Kawit, Cavite. Sa seremonya, tinugtog ang 'Marcha Filipina Magdalo.' Ito ang unang pagkakataon na narinig ng mga Pilipino ang himig. Wala pang liriko ang awit noon. Ang himig lamang ang nagbigay ng damdamin ng pagiging Pilipino. Ito ay isang mahalagang araw sa kasaysayan ng Pilipinas. Pagkatapos ng deklarasyon ng kalayaan, maraming sundalo at patriyota ang humanga sa himig. Ngunit walang mga salita na umaakma dito. Si Jose Palma, isang sundalo at makata, ay sumulat ng isang tula. Ang tula ay pinamagatang 'Filipinas.' Isinulat niya ito habang siya ay nasa isang kampo militar sa Bulacan. Ang kanyang tula ay naglalarawan ng kagandahan ng Pilipinas. Ito rin ay nagpapahayag ng pagmamahal sa bayan. Noong 1899, ang tula ni Palma na 'Filipinas' ay ginamit bilang liriko ng 'Marcha Filipina Magdalo.' Ito ay unang inawit sa Espanyol. Ang mga salita ni Palma ay nagdagdag ng mas malalim na kahulugan sa himig ni Felipe. Ang awit ay naging mas makahulugan para sa mga Pilipino. Ito ay naging simbolo ng kanilang pagkakaisa at pagmamahal sa bansa. Sa paglipas ng panahon, isinalin ang awit sa iba't ibang wika. Isinalin ito sa Ingles at sa Tagalog. Ang bersyon sa Tagalog ay naging opisyal na pambansang awit ng Pilipinas. Ito ay pinamagatang 'Lupang Hinirang.' Ang 'Lupang Hinirang' ay naglalarawan ng kagandahan ng Pilipinas. Ito ay nagpapahayag ng pagmamahal, pag-asa, at pagkakaisa ng mga Pilipino. Ang pambansang awit ay inaawit sa iba't ibang okasyon. Inaawit ito sa mga paaralan, sa mga seremonya ng gobyerno, at sa mga pampublikong pagtitipon. Kapag inaawit ang 'Lupang Hinirang,' ang mga Pilipino ay tumatayo nang tuwid. Inilalagay nila ang kanilang kanang kamay sa kanilang dibdib. Ito ay tanda ng paggalang at pagmamahal sa bayan. Ang awit ay nagpapaalala sa mga Pilipino ng kanilang kasaysayan. Ito rin ay nagbibigay inspirasyon sa kanila na maging mabuting mamamayan. Ang ating pambansang awit ay hindi lamang isang awit. Ito ay isang simbolo ng ating pagka-Pilipino. Ito ay nagpapaalala sa atin ng ating mga bayani. Ito ay nagbibigay inspirasyon sa atin na mahalin ang ating bayan. Sa tuwing inaawit natin ang 'Lupang Hinirang,' ipinapakita natin ang ating pagmamahal sa Pilipinas. Sa paglipas ng mga taon, ang 'Lupang Hinirang' ay patuloy na inaawit. Ito ay bahagi na ng ating kultura. Ang awit ay nagpapaalala sa atin ng mga sakripisyo ng ating mga bayani. Sila ay nagbigay ng kanilang buhay para sa ating kalayaan. Ang awit ay nagtuturo sa atin na mahalin ang ating bayan. Ito ay nagtuturo sa atin na maging tapat sa ating bansa. Ang 'Lupang Hinirang' ay isang mahalagang bahagi ng ating pagka-Pilipino. Ito ay nagpapakita ng ating pagkakaisa. Ito ay nagpapakita ng ating pagmamahal sa Pilipinas. Sa bawat pagkanta ng ating pambansang awit, tayo ay nagkakaisa. Tayo ay nagpapakita ng ating respeto sa ating bansa. Tayo ay nagpapakita ng ating pagmamahal sa ating kapwa Pilipino. Ang awit ay nagpapaalala sa atin na tayo ay isang bansa. Tayo ay may isang kasaysayan. Tayo ay may isang pangarap. Ito ay ang pangarap na maging isang malaya at masaganang bansa. Ang 'Lupang Hinirang' ay isang awit ng pag-asa. Ito ay nagbibigay inspirasyon sa atin na magtrabaho para sa ating bansa. Ito ay nagbibigay inspirasyon sa atin na maging mabuting mamamayan. Ang awit ay nagpapaalala sa atin na tayo ay may responsibilidad sa ating bansa. Ito ay ang responsibilidad na pangalagaan ang ating kalayaan. Ito ay ang responsibilidad na itaguyod ang ating kultura. Ito ay ang responsibilidad na mahalin ang ating kapwa Pilipino. Sa bawat pagkanta ng 'Lupang Hinirang,' tayo ay nagpapakita ng ating pagmamahal sa Pilipinas. Tayo ay nagpapakita ng ating pagkakaisa bilang isang bansa. Tayo ay nagpapakita ng ating pag-asa para sa kinabukasan ng ating bayan. Ang 'Lupang Hinirang' ay hindi lamang isang awit. Ito ay isang panata. Ito ay isang pangako. Ito ay isang pagpapahayag ng ating pagmamahal sa Pilipinas. Sa tuwing inaawit natin ito, tayo ay nagiging bahagi ng isang malaking kuwento. Ito ay ang kuwento ng Pilipinas. Ito ay ang kuwento ng ating mga bayani. Ito ay ang kuwento ng ating pag-asa. Kaya't sa susunod na awitin mo ang 'Lupang Hinirang,' isipin mo ang mga salita. Damhin mo ang musika. Ipakita mo ang iyong pagmamahal sa Pilipinas. Ang ating pambansang awit ay mahalaga dahil ito ay sumisimbolo sa ating pagka-Pilipino. Ito ay nagpapaalala sa atin ng ating kasaysayan, kultura, at mga pangarap. Sa tuwing inaawit natin ito, tayo ay nagkakaisa bilang isang bansa. Ipinapakita natin ang ating pagmamahal at paggalang sa ating bayan. Ang 'Lupang Hinirang' ay isang awit na nagbibigay inspirasyon sa atin. Ito ay nagpapaalala sa atin na tayo ay may kakayahan na maging dakila. Tayo ay may kakayahan na magbago ng ating bansa. Ang awit ay nagtuturo sa atin na maging mabuting mamamayan. Ito ay nagtuturo sa atin na mahalin ang ating kapwa Pilipino. Ang pambansang awit ay hindi lamang isang tradisyon. Ito ay isang mahalagang bahagi ng ating pagkakakilanlan. Ito ay nagpapakita kung sino tayo bilang mga Pilipino. Ito ay nagpapakita kung ano ang ating pinapahalagahan. Kaya't dapat nating ipagmalaki ang ating pambansang awit. Dapat nating ituro ito sa ating mga anak. Dapat nating awitin ito nang may pagmamahal at paggalang. Sa ganitong paraan, mapapanatili natin ang ating pagka-Pilipino. Sa ganitong paraan, maipapakita natin ang ating pagmamahal sa Pilipinas. Ang 'Lupang Hinirang' ay isang pamana. Ito ay isang regalo mula sa ating mga bayani. Ito ay isang simbolo ng ating kalayaan. Pangalagaan natin ito. Mahalin natin ito. Ipagmalaki natin ito. Dahil ang 'Lupang Hinirang' ay atin. Ito ay simbolo ng ating pagiging Pilipino. Ito ay awit ng ating puso. Ito ay awit ng ating bayan.

Ang Ating Pambansang Awit: Isang Kuwento ng Pag-ibig sa Bayan

Noong unang panahon, ang mga tao ay walang bahay. Sila ay gumagala lamang. Natutulog sila sa mga kuweba. Nagtatago sila sa mga puno. Umuulan, sila ay basa. Mainit, sila ay pawis. Mahirap ang buhay nila noon. Wala silang sariling lugar. Wala silang matatawag na tahanan. Ang buhay ay isang paglalakbay na walang kasiguraduhan. Isang araw, may isang lalaki. Ang pangalan niya ay Kahel. Siya ay matalino at malakas. Naawa siya sa mga tao. Gusto niyang tulungan sila. Naisip niya, 'Paano kaya kung gumawa tayo ng bahay?' Ito ay isang bagong ideya. Hindi pa ito naisip ng kahit sino. Kaya sinimulan ni Kahel ang kanyang plano. Una, naghanap siya ng mga bato. Malalaki at matitibay na bato. Pagkatapos, naghanap siya ng kahoy. Mahahaba at tuwid na kahoy. Ginawa niya itong pundasyon. Ito ang simula ng kanilang tahanan. Nag-imbita si Kahel ng ibang tao. Sinabi niya, 'Tulungan ninyo ako. Gumawa tayo ng bahay.' Maraming tao ang sumali sa kanya. Nagtulungan sila. Binuhat nila ang mga bato. Inayos nila ang mga kahoy. Mahirap ang trabaho. Ngunit masaya sila. Sama-sama silang nagtatrabaho. Sama-sama silang nangangarap. Nangangarap ng isang tahanan. Unti-unti, nabuo ang bahay. Mayroon itong dingding. Mayroon itong bubong. Hindi na sila basa kapag umuulan. Hindi na sila mainit kapag maaraw. Masaya ang mga tao. Mayroon na silang tahanan. Isang lugar kung saan sila ligtas. Isang lugar kung saan sila nagpapahinga. Isang lugar kung saan sila nagmamahalan. Ang bahay ni Kahel ay naging modelo. Ginaya ito ng ibang tao. Gumawa rin sila ng sarili nilang bahay. Gumamit sila ng iba't ibang materyales. May bahay na gawa sa kawayan. May bahay na gawa sa putik. May bahay na gawa sa dahon. Iba-iba ang itsura. Ngunit pare-pareho ang layunin. Ito ay upang magbigay ng proteksyon. Ito ay upang magbigay ng tahanan. Lumipas ang maraming taon. Ang mga bahay ay umunlad. Gumanda ang disenyo. Tumibay ang materyales. Ngunit ang kahalagahan ay nanatili. Ang bahay ay hindi lamang isang gusali. Ito ay isang simbolo. Simbolo ng pamilya. Simbolo ng pagmamahal. Simbolo ng pag-asa. Sa bawat bahay, mayroong kwento. Kwento ng pagsisikap. Kwento ng tagumpay. Kwento ng buhay. Kahit saan tayo pumunta, lagi nating maaalala ang ating bahay. Ito ang lugar kung saan tayo lumaki. Ito ang lugar kung saan tayo natuto. Ito ang lugar kung saan tayo naging tayo. Kaya dapat nating pahalagahan ang ating bahay. Alagaan natin ito. Mahalin natin ito. Dahil ang bahay ay ang ating tunay na tahanan. Mula sa simpleng ideya ni Kahel, lumago ang mga bahay. Naging bahagi ito ng ating kultura. Naging bahagi ito ng ating kasaysayan. Patuloy itong magiging bahagi ng ating kinabukasan. Dahil ang bahay ay higit pa sa isang istraktura. Ito ay isang simula. Isang simula ng pamilya. Isang simula ng komunidad. Isang simula ng buhay. Mula sa mga simpleng bahay, natuto ang mga tao. Natuto sila kung paano magpatibay ng bahay. Natuto sila kung paano magpaganda ng bahay. Gumamit sila ng mga bagong kagamitan. Gumamit sila ng mga bagong paraan. Ang mga bahay ay naging mas matibay. Hindi na basta-basta nasisira ng bagyo. Ang mga bahay ay naging mas maganda. Mayroon nang mga palamuti. Mayroon nang mga kulay. Ang bawat bahay ay naging kakaiba. Ipinapakita nito ang personalidad ng may-ari. Ang mga bahay ay hindi lamang para sa isang pamilya. Gumawa rin sila ng bahay para sa maraming tao. Ito ay tinatawag na komunidad. Sa komunidad, sama-sama silang nagtutulungan. Sama-sama silang nagdadamayan. Sama-sama silang nagdiriwang. Ang komunidad ay parang isang malaking pamilya. Ang bawat isa ay may bahagi. Ang bawat isa ay mahalaga. Sa paglipas ng panahon, ang mga bahay ay nagbago pa. Naging mas malaki ito. Naging mas moderno ito. Mayroon nang kuryente. Mayroon nang tubig. Mayroon nang internet. Ang mga bahay ay naging mas komportable. Mas madali na ang buhay. Ngunit ang kahalagahan ng bahay ay hindi nagbago. Ito pa rin ay isang lugar ng pagmamahal. Ito pa rin ay isang lugar ng seguridad. Ito pa rin ay isang lugar ng pag-asa. Kahit saan man tayo mapunta, lagi nating babalikan ang ating bahay. Ito ang ating pinagmulan. Ito ang ating kanlungan. Ito ang ating tahanan. Ang bahay ay hindi lamang apat na dingding at isang bubong. Ito ay ang mga alaala na ating ginawa. Ito ay ang mga taong ating minahal. Ito ay ang mga pangarap na ating binuo. Kaya’t pahalagahan natin ang ating bahay. Alagaan natin ito. Mahalin natin ito. Dahil ito ang pinakamahalagang lugar sa ating buhay. Ang kwento ng bahay ay kwento ng pag-unlad. Kwento ng pagtutulungan. Kwento ng pagmamahalan. Ito ay kwento ng ating buhay. Mula sa simpleng ideya ni Kahel, lumago ang mga bahay. Naging bahagi ito ng ating kultura. Naging bahagi ito ng ating kasaysayan. Patuloy itong magiging bahagi ng ating kinabukasan. Dahil ang bahay ay higit pa sa isang istraktura. Ito ay isang simula. Isang simula ng pamilya. Isang simula ng komunidad. Isang simula ng buhay. At higit sa lahat, ito ay isang simbolo ng pag-asa. Pag-asa na mayroon tayong lugar kung saan tayo nabibilang. Pag-asa na mayroon tayong lugar kung saan tayo ligtas. Pag-asa na mayroon tayong lugar kung saan tayo mahal. Kaya’t alagaan natin ang ating mga bahay. Dahil dito nagsisimula ang lahat. Dito nagtatapos ang lahat. Dito tayo nagiging tayo.

Mga Bahay: Isang Simula

Maraming tao ang naniniwala na ang mga duwende ay maliliit na nilalang na may mahika. Sabi nila, nakatira sila sa mga lumang puno o sa ilalim ng lupa. Pero ang totoo, hindi lahat ng duwende ay pare-pareho. May mababait at mayroon ding medyo masungit. Ang kuwentong ito ay tungkol kay Maria at sa kanyang pakikipagsapalaran sa mga duwende sa kanilang mundo. Si Maria ay isang batang babae na mahilig maglakad sa kagubatan. Isang araw, habang naglalakad siya, nakakita siya ng isang maliit na pintuan sa puno. Sobrang curious siya kaya binuksan niya ito. Pagbukas niya, nakita niya ang isang maliit na hagdan pababa. Nag-isip siya kung papasukin niya ba ito o hindi. 'Hmm, ano kaya ito?' tanong niya sa sarili niya. 'Baka may nakatira dito? Pero sino naman?' Sa sobrang curiosity, nagdesisyon si Maria na bumaba sa hagdan. Dahan-dahan siyang bumaba. Madilim sa loob, pero nakakita siya ng liwanag sa dulo ng hagdan. Nang makababa siya, namangha siya sa nakita niya. Nasa isang maliit na mundo siya! May maliliit na bahay, maliliit na puno, at maliliit na tao. Sila ang mga duwende! 'Wow! Ang ganda dito!' sabi ni Maria. Biglang lumapit sa kanya ang isang duwende. Maliit siya, may berdeng damit, at may matulis na sumbrero. 'Sino ka? At paano ka nakarating dito?' tanong ng duwende. 'Ako si Maria. Nakita ko lang po yung pintuan sa puno, at bumaba po ako,' sagot ni Maria. 'Ako si Lolo Dencio,' sabi ng duwende. 'Ako ang pinuno ng mga duwende dito. Hindi basta-basta nakakarating ang mga tao dito. Bakit ka napadpad sa aming mundo?' 'Gusto ko lang po makita kung ano ang nasa loob,' sabi ni Maria. Ngumiti si Lolo Dencio. 'Sige, dahil nandito ka na, maaari kang manatili pansamantala. Pero kailangan mong sundin ang aming mga patakaran.' 'Opo, Lolo Dencio,' sagot ni Maria. Tuwang-tuwa siya dahil makakasama niya ang mga duwende. Unang araw ni Maria sa mundo ng mga duwende, tinuruan siya ni Lolo Dencio ng mga gawain nila. Tumutulong siya sa pagtatanim ng mga halaman, paglilinis ng mga bahay, at pagluluto ng pagkain. Masaya si Maria dahil marami siyang natututunan. Isang araw, napansin ni Maria na malungkot si Lolo Dencio. 'Lolo Dencio, bakit po kayo malungkot?' tanong ni Maria. 'May sakit ang aming mahiwagang puno,' sagot ni Lolo Dencio. 'Ito ang nagbibigay buhay sa aming mundo. Kung mamatay ang punong ito, mamamatay rin kami.' Nag-isip si Maria kung paano niya matutulungan ang mga duwende. Alam niya na may mga halaman sa mundo ng mga tao na maaaring makapagpagaling sa puno. 'Lolo Dencio, may alam akong halaman sa mundo ng mga tao na maaaring makatulong sa punong ito,' sabi ni Maria. 'Pero kailangan kong bumalik sa mundo namin para hanapin ito.' 'Talaga? Sige, Maria. Kung makakatulong ka, payag akong bumalik ka sa mundo ng mga tao,' sabi ni Lolo Dencio. Nagpaalam si Maria sa mga duwende at bumalik sa mundo ng mga tao. Hinanap niya ang halaman na sinabi niya kay Lolo Dencio. Pagkatapos ng ilang oras, natagpuan niya ito. Tuwang-tuwa siya at agad siyang bumalik sa mundo ng mga duwende. Pagbalik niya, ibinigay niya ang halaman kay Lolo Dencio. Tinanim ni Lolo Dencio ang halaman sa tabi ng mahiwagang puno. Pagkalipas ng ilang araw, gumaling ang puno! Sumigla ulit ang mundo ng mga duwende. 'Salamat, Maria! Dahil sa iyo, nailigtas mo ang aming mundo!' sabi ni Lolo Dencio. 'Walang anuman po, Lolo Dencio. Masaya po akong nakatulong ako,' sagot ni Maria. Simula noon, naging matalik na magkaibigan si Maria at ang mga duwende. Madalas siyang bumisita sa kanilang mundo para tumulong at makipaglaro. Natutunan ni Maria na kahit magkaiba ang mundo nila, maaari pa rin silang magtulungan at magmahalan. At natutunan din niya na ang kabaitan at pagtulong sa iba ay laging may magandang balik. Isang araw, may dumating na balita sa mundo ng mga duwende. May isang higanteng nagbabanta sa kanilang mundo. Sabi nila, gusto ng higante na kunin ang mahiwagang puno para sa kanyang sarili. Natakot ang mga duwende. Hindi nila alam kung paano nila mapoprotektahan ang kanilang tahanan. Nakita ni Maria ang takot sa mga mata ng mga duwende. Gusto niyang tumulong, pero hindi niya alam kung paano. 'Lolo Dencio, ano pong gagawin natin?' tanong ni Maria. 'Hindi ko alam, Maria,' sagot ni Lolo Dencio. 'Napakalakas ng higante. Hindi natin siya kayang talunin.' Nag-isip si Maria. Alam niya na kailangan nilang gumawa ng plano. 'Lolo Dencio, baka po may paraan. Baka hindi natin kailangang labanan ang higante. Baka pwede nating kausapin siya,' sabi ni Maria. Nagulat si Lolo Dencio. 'Kausapin ang higante? Imposible! Hindi siya makikinig sa atin,' sabi ni Lolo Dencio. 'Pero wala naman pong mawawala kung susubukan natin,' sabi ni Maria. Pumayag si Lolo Dencio. Sinamahan ni Maria si Lolo Dencio para hanapin ang higante. Pagdating nila sa lugar ng higante, nakita nila ito. Napakalaki niya! Para siyang bundok na naglalakad. 'Hoy, higante!' sigaw ni Maria. Lumingon ang higante. 'Sino kayo? At bakit niyo ako tinatawag?' tanong ng higante. 'Ako si Maria, at ito si Lolo Dencio. Gusto lang po naming makipag-usap sa inyo,' sabi ni Maria. 'Makipag-usap? Wala akong panahon para makipag-usap sa mga tulad niyo,' sabi ng higante. 'Gusto ko lang ang mahiwagang puno.' 'Pero hindi po ninyo naiintindihan. Ang punong ito ang nagbibigay buhay sa aming mundo. Kung kukunin niyo ito, mamamatay kami,' sabi ni Maria. Tumigil ang higante. Tumingin siya kay Maria. 'Hindi ko alam,' sabi ng higante. 'Akala ko walang nakatira dito. Akala ko walang maaapektuhan kung kukunin ko ang puno.' 'Pero mayroon po,' sabi ni Maria. 'Kami po ang nakatira dito. At mahalaga po sa amin ang punong ito.' Nag-isip ang higante. Pagkatapos, ngumiti siya. 'Sige,' sabi ng higante. 'Hindi ko kukunin ang puno. Hindi ko gustong makasakit ng iba.' Tuwang-tuwa si Maria at si Lolo Dencio. Nagpasalamat sila sa higante. 'Maraming salamat po,' sabi ni Maria. 'Napakabuti po ninyo.' 'Walang anuman,' sabi ng higante. 'Sana maging masaya kayo sa mundo niyo.' Umalis ang higante. Bumalik si Maria at si Lolo Dencio sa mundo ng mga duwende. Ikinuwento nila ang nangyari. Tuwang-tuwa ang mga duwende. Nagdiwang sila dahil ligtas na sila. Simula noon, naging mas malapit pa si Maria sa mga duwende. Naging mas matatag ang kanilang pagkakaibigan. Natutunan ni Maria na kahit gaano kalaki ang problema, laging may solusyon kung magtutulungan. Natutunan din niya na ang kabaitan at pag-unawa ay mas malakas kaysa sa kahit anong kapangyarihan. Ang kuwento ni Maria at ng mga duwende ay isang paalala na ang pagiging mabait at pagtulong sa iba ay mahalaga. Kahit sa maliliit na paraan, pwede tayong gumawa ng malaking pagkakaiba. Ang pagmamahal at pagkakaisa ay ang susi sa isang mas magandang mundo. Kaya't huwag nating kalimutan na maging mabuti sa isa't isa, tulad ni Maria at ng mga duwende.

Si Maria at ang mga Duwende

Noong unang panahon, bago pa man dumating ang mga banyaga sa ating kapuluan, ang pag-ukit sa kahoy ay bahagi na ng ating kultura. Isang mahalagang pangyayari na nagpapakita nito ay ang pagkakadiskubre sa Manunggul Jar. Ang Manunggul Jar ay isang banga na ginamit noong unang panahon para ilagay ang mga buto ng mga yumao. Ang takip nito ay may nakaukit na dalawang tao na naglalakbay sa isang bangka. Ipinapakita nito na mayroon na tayong sining ng pag-ukit bago pa man tayo masakop. Ito ay nagpapatunay na ang ating mga ninuno ay may malalim na pagpapahalaga sa sining at kultura. Ang sining na ito ay hindi lamang basta dekorasyon, kundi bahagi ng kanilang paniniwala at pamumuhay. Mula noon, ang pag-ukit sa kahoy ay patuloy na naging mahalaga sa ating kultura. Ginagamit ito sa iba't ibang paraan, tulad ng paggawa ng mga imahe ng mga santo, mga kasangkapan sa bahay, at mga dekorasyon. Sa mga simbahan, makikita ang mga retablo na may mga detalyadong ukit. Ang mga retablo ay parang altar na may mga imahe ng mga santo at iba pang religious figures. Ang mga ito ay gawa sa kahoy at may napakagandang mga ukit. Ang mga santero naman ay mga taong nag-uukit ng mga imahe ng mga santo. Sila ay may malaking papel sa pagpapanatili ng ating relihiyon at kultura. Sa mga bahay, ang mga kahoy na upuan, mesa, at iba pang kasangkapan ay kadalasang may mga ukit din. Ito ay nagpapakita ng kahusayan ng mga Pilipino sa sining. Ang mga ukit ay hindi lamang palamuti, kundi nagpapakita rin ng ating pagkakakilanlan bilang mga Pilipino. Bawat ukit ay may kuwento at kahulugan. Ang mga disenyo ay madalas na hango sa kalikasan, tulad ng mga bulaklak, dahon, at hayop. Ang mga ito ay nagpapakita ng ating malapit na ugnayan sa kalikasan. Sa paglipas ng panahon, nagbago na rin ang mga materyales at pamamaraan sa pag-ukit. Ngunit ang kahalagahan nito sa ating kultura ay nananatili. Ngayon, mayroon pa ring mga Pilipinong nagpapatuloy sa tradisyon ng pag-ukit sa kahoy. Sila ay nagtatrabaho sa iba't ibang lugar, tulad ng Paete sa Laguna. Ang Paete ay kilala bilang 'Woodcarving Capital of the Philippines'. Dito, halos lahat ng tao ay marunong mag-ukit. Ang kanilang mga produkto ay ibinebenta sa buong bansa at maging sa ibang bansa. Ang mga iskultor sa Paete ay nag-uukit ng iba't ibang bagay, mula sa maliliit na souvenir hanggang sa malalaking estatwa. Sila ay gumagamit ng iba't ibang uri ng kahoy, tulad ng narra, kamagong, at acacia. Ang bawat uri ng kahoy ay may sariling katangian at kagandahan. Ang narra ay kilala sa kanyang kulay na pula at matibay na kahoy. Ang kamagong naman ay itim at napakatigas. Ang acacia ay kulay dilaw at madaling ukatin. Ang proseso ng pag-ukit ay mahaba at nangangailangan ng pasensya at kasanayan. Una, pipiliin ang kahoy na gagamitin. Pagkatapos, gagawa ng disenyo sa kahoy. Ito ay maaaring iguhit o ilipat mula sa isang template. Pagkatapos, sisimulan na ang pag-ukit gamit ang iba't ibang uri ng kasangkapan. Ang mga kasangkapan ay kinabibilangan ng chisel, mallet, at iba pang espesyal na kagamitan. Ang bawat kasangkapan ay may sariling gamit at layunin. Sa huli, lilinisin at pakikintabin ang ukit upang maging maganda at makintab. Pagkatapos ng paglilinis, pupunasan ito ng barnis o pintura upang protektahan ang kahoy at upang mas lalong gumanda ang kulay nito. Ang barnis ay nagbibigay ng proteksyon laban sa tubig at iba pang elemento na maaaring makasira sa kahoy. Ang pintura naman ay nagbibigay kulay at nagpapaganda sa ukit. Ang pag-ukit sa kahoy ay hindi lamang isang trabaho, kundi isa ring sining. Ang mga iskultor ay hindi lamang basta gumagawa ng mga bagay, kundi nagbibigay buhay sa kahoy. Sila ay naglalagay ng kanilang puso at kaluluwa sa bawat ukit. Ang kanilang mga gawa ay nagpapakita ng kanilang kahusayan at pagkamalikhain. Sa pagdaan ng mga taon, ang sining ng pag-ukit sa kahoy ay nakaranas ng iba't ibang pagbabago. Sa panahon ng mga Espanyol, ang mga imahe ng mga santo ang naging pangunahing paksa ng mga ukit. Ito ay dahil sa pagdating ng Kristiyanismo sa ating bansa. Ang mga simbahan ay napuno ng mga retablo at iba pang dekorasyon na gawa sa kahoy. Ang mga santero ay naging abala sa paggawa ng mga imahe ng mga santo para sa mga simbahan at mga tahanan. Sa panahon ng mga Amerikano, ang mga disenyo ay naging mas moderno at makabago. Ang mga iskultor ay nagsimulang gumamit ng iba't ibang uri ng kahoy at mga kasangkapan. Sila ay nag-eksperimento sa iba't ibang estilo at teknik. Ngayon, ang sining ng pag-ukit sa kahoy ay patuloy na umuunlad. Mayroon nang mga paaralan at mga workshop na nagtuturo ng sining na ito. Ang mga kabataan ay hinihikayat na pag-aralan ang pag-ukit upang mapanatili ang ating kultura. Ang teknolohiya ay nakatulong din sa pagpapalaganap ng sining ng pag-ukit sa kahoy. Ang mga iskultor ay gumagamit ng mga computer at iba pang makabagong kagamitan upang gumawa ng mga disenyo at upang i-promote ang kanilang mga gawa. Maraming paraan para ipakita ang galing sa pag-ukit. Mayroong mga kompetisyon at mga exhibit na nagpapakita ng kahusayan ng mga Pilipino sa sining na ito. Ang mga iskultor ay nakakakuha ng pagkilala at parangal sa kanilang mga gawa. Ang mga turista ay nagpupunta sa Pilipinas upang makita ang mga magagandang ukit na gawa ng mga Pilipino. Ang sining ng pag-ukit sa kahoy ay bahagi ng ating pagkakakilanlan bilang mga Pilipino. Ito ay nagpapakita ng ating kahusayan, pagkamalikhain, at pagpapahalaga sa kultura. Dapat nating ipagmalaki at pangalagaan ang sining na ito. Dapat nating suportahan ang mga iskultor at ang kanilang mga gawa. Sa pamamagitan nito, mapapanatili natin ang ating kultura at maipapasa ito sa susunod na henerasyon. Ang pag-ukit sa kahoy ay hindi lamang isang sining, kundi isa ring pamana. Ito ay isang pamana na dapat nating pangalagaan at ipagmalaki. Sa bawat ukit, nakikita natin ang ating kasaysayan, ating kultura, at ating pagkakakilanlan. Kaya't ating pahalagahan ang sining ng pag-ukit sa kahoy, dahil ito ay bahagi ng ating pagka-Pilipino. Ito ay nagpapaalala sa atin ng ating pinagmulan at nagbibigay inspirasyon sa ating kinabukasan. Ang sining na ito ay nagpapakita ng ating pagiging malikhain at mapagmahal sa ating kultura. Dapat nating ipagpatuloy ang tradisyon ng pag-ukit sa kahoy upang hindi ito mawala sa ating alaala. Ang mga susunod na henerasyon ay dapat ding matuto at pahalagahan ang sining na ito. Sa ganitong paraan, mananatili itong buhay at magpapatuloy na magbigay ng inspirasyon sa ating lahat.

Ang Yaman ng Sining: Pag-ukit sa Kahoy sa Pilipinas

Noong unang panahon, bago pa man ang mga modernong teknolohiya, ang tubig ay isa nang mahalagang bahagi ng ating kasaysayan. Isa sa mga pinakamahalagang pangyayari na nagpapakita nito ay ang pag-usbong ng mga sibilisasyon sa tabi ng mga ilog. Halimbawa, ang mga sinaunang Egyptians ay umasa sa Nile River para sa kanilang agrikultura at transportasyon. Ang ilog na ito ay nagbigay sa kanila ng sapat na tubig para sa kanilang mga pananim, at ginamit din nila ito bilang daan para sa kalakalan at komunikasyon. Dahil dito, naging posible ang pag-unlad ng kanilang kultura at ekonomiya. Sa Mesopotamia naman, ang mga ilog ng Tigris at Euphrates ay nagbigay buhay sa mga lungsod-estado doon. Ang mga Sumerians, Babylonians, at Assyrians ay nakinabang sa tubig na nagmumula sa mga ilog na ito. Sila ay nagtayo ng mga sistema ng irigasyon upang mapalawak ang kanilang mga sakahan, at nagkaroon ng sapat na pagkain para sa kanilang mga mamamayan. Ang mga ilog na ito ay hindi lamang nagbigay ng tubig, kundi pati na rin ng mga oportunidad para sa pag-unlad at kapayapaan. Ang tubig ay hindi lamang mahalaga sa agrikultura. Ito rin ay may malaking papel sa ating mga tahanan at pang-araw-araw na buhay. Kailangan natin ang tubig para sa pagluluto, paglilinis, at pagligo. Kung walang tubig, magiging mahirap ang ating buhay. Kaya naman, dapat nating pahalagahan at pangalagaan ang ating mga pinagkukunan ng tubig. Ang kakulangan ng tubig ay maaaring magdulot ng maraming problema. Kung walang sapat na tubig, ang mga pananim ay hindi lalago, at magkakaroon ng kakulangan sa pagkain. Ito ay maaaring magdulot ng gutom at kahirapan sa maraming komunidad. Bukod pa rito, ang kakulangan ng tubig ay maaaring magdulot ng mga sakit. Kung hindi malinis ang ating pinagkukunan ng tubig, maaari tayong magkasakit. Kaya naman, mahalaga na panatilihing malinis at ligtas ang ating mga ilog, lawa, at iba pang pinagkukunan ng tubig. Isa pang halimbawa ng kapangyarihan ng tubig ay ang paggamit nito sa paggawa ng kuryente. Sa pamamagitan ng mga hydroelectric dams, nagagawa nating gamitin ang lakas ng tubig upang makabuo ng kuryente. Ang kuryente na ito ay nagbibigay ng ilaw at enerhiya sa ating mga tahanan, paaralan, at mga negosyo. Ang mga hydroelectric dams ay nagpapakita kung paano natin maaaring gamitin ang tubig sa isang paraan na kapaki-pakinabang sa ating lahat. Ngunit, dapat din nating tandaan na ang pagtatayo ng mga dam ay mayroon ding mga epekto sa kalikasan. Kaya naman, mahalaga na maging responsable tayo sa paggamit ng ating mga likas na yaman. Ang tubig ay may kapangyarihan na magbigay buhay, ngunit maaari rin itong magdulot ng pinsala kung hindi natin ito gagamitin nang tama. Ang mga baha ay isa sa mga halimbawa nito. Kapag umulan nang malakas, ang mga ilog ay maaaring umapaw at magdulot ng baha. Ang mga baha ay maaaring sumira ng mga bahay, pananim, at iba pang ari-arian. Kaya naman, mahalaga na maging handa tayo sa mga sakuna at gumawa ng mga hakbang upang maiwasan ang mga ito. Ang pagtatanim ng mga puno ay isa sa mga paraan upang maiwasan ang mga baha. Ang mga puno ay tumutulong upang sumipsip ng tubig sa lupa, at pinipigilan nito ang pag-agos ng tubig patungo sa mga ilog. Sa madaling salita, ang tubig ay isang mahalagang bahagi ng ating buhay at kasaysayan. Ito ay nagbibigay sa atin ng pagkain, kuryente, at iba pang mga pangangailangan. Ngunit, dapat din nating tandaan na ang tubig ay may kapangyarihan na magdulot ng pinsala kung hindi natin ito gagamitin nang tama. Kaya naman, mahalaga na pangalagaan at pahalagahan natin ang ating mga pinagkukunan ng tubig. Sa pamamagitan ng pagiging responsable sa ating paggamit ng tubig, makakatulong tayo upang matiyak na mayroon tayong sapat na tubig para sa ating kinabukasan. Ang pag-access sa malinis na tubig ay may direktang epekto sa kalusugan ng mga tao. Kung ang isang komunidad ay may malinis na pinagkukunan ng tubig, mas mababa ang posibilidad na magkaroon ng mga sakit na dala ng tubig, tulad ng diarrhea, cholera, at iba pa. Ang mga sakit na ito ay maaaring maging sanhi ng malubhang problema sa kalusugan, lalo na sa mga bata at matatanda. Dahil dito, ang pagbibigay ng malinis na tubig sa lahat ay isang mahalagang hakbang upang mapabuti ang kalusugan ng publiko. Bukod pa rito, ang malinis na tubig ay kailangan din sa mga ospital at mga health center. Kailangan nila ang malinis na tubig para sa paglilinis ng mga kagamitan, pag-aalaga sa mga pasyente, at iba pang mga medikal na pamamaraan. Kung walang sapat na malinis na tubig, maaaring maging mas mahirap ang pagbibigay ng maayos na serbisyong medikal. Samakatuwid, ang pagtiyak na mayroon tayong sapat na malinis na tubig ay isang mahalagang bahagi ng pagpapabuti ng ating sistema ng kalusugan. Ang tubig ay mayroon ding mahalagang papel sa industriya. Maraming mga pabrika at mga negosyo ang nangangailangan ng tubig para sa kanilang mga operasyon. Halimbawa, ang mga pabrika ng pagkain at inumin ay gumagamit ng tubig para sa paggawa ng kanilang mga produkto. Ang mga planta ng kuryente ay gumagamit din ng tubig para sa paglamig ng kanilang mga makina. Kung walang sapat na tubig, maaaring maapektuhan ang produksyon ng mga pabrika at mga negosyo. Ito ay maaaring magdulot ng pagkawala ng trabaho at pagbaba ng ekonomiya. Kaya naman, ang pagpapanatili ng sapat na supply ng tubig ay mahalaga para sa paglago ng ating ekonomiya. Isa pang mahalagang aspeto ng kapangyarihan ng tubig ay ang kanyang papel sa kultura at espirituwalidad. Sa maraming kultura sa buong mundo, ang tubig ay itinuturing na sagrado at mayroong malalim na kahulugan. Halimbawa, sa ilang mga relihiyon, ang tubig ay ginagamit sa mga seremonya ng paglilinis at pagbibinyag. Sa ibang mga kultura naman, ang tubig ay iniuugnay sa mga diyos at mga espiritu. Ang mga ilog, lawa, at dagat ay madalas na itinuturing na mga banal na lugar. Dahil dito, ang tubig ay hindi lamang isang pisikal na pangangailangan, kundi pati na rin isang mahalagang bahagi ng ating kultura at espirituwal na buhay. Ang mga kwento tungkol sa tubig ay nagbibigay inspirasyon sa atin. Ang mga ilog na nagbibigay buhay sa mga sibilisasyon, ang mga dagat na nag-uugnay sa mga kontinente, at ang ulan na nagpapasigla sa ating mga pananim ay nagpapakita ng kapangyarihan at kahalagahan ng tubig. Ang mga kwentong ito ay nagtuturo sa atin na pahalagahan at pangalagaan ang ating mga pinagkukunan ng tubig. Sa bawat patak ng tubig, mayroong isang aral na dapat nating matutunan. Dapat nating tandaan na ang tubig ay isang limitadong yaman. Hindi natin maaaring abusuhin o sayangin ito. Sa halip, dapat nating gamitin ito nang matalino at responsable. Sa pamamagitan ng pagiging maingat sa ating paggamit ng tubig, makakatulong tayo upang matiyak na mayroon tayong sapat na tubig para sa ating mga sarili at para sa mga susunod na henerasyon. Ang tubig ay isa sa mga pinakamahalagang elemento sa mundo. Ito ay nagbibigay buhay sa lahat ng mga nilalang. Kung wala ang tubig, hindi tayo mabubuhay. Kaya naman, dapat nating pahalagahan at pangalagaan ang ating mga pinagkukunan ng tubig. Sa pamamagitan ng paggawa nito, makakatulong tayo upang mapanatili ang kalusugan ng ating planeta at matiyak ang isang mas magandang kinabukasan para sa ating lahat. Sa huli, ang kapangyarihan ng tubig ay hindi lamang nakikita sa kanyang pisikal na katangian, kundi pati na rin sa kanyang kakayahan na magbigay inspirasyon, magpagaling, at magbigay buhay. Ito ay isang yaman na dapat nating ingatan at ipagmalaki. Sa bawat patak ng tubig, mayroong isang pagkakataon upang magbago, magbigay, at magmahal. Kaya naman, gamitin natin ang kapangyarihan ng tubig upang lumikha ng isang mas maganda at mas makatarungang mundo para sa lahat.

Ang Dakilang Kapangyarihan ng Tubig

Maraming naniniwala na ang pagiging magaling sa chess ay isang likas na talento. Iniisip nila na ang ilan ay ipinanganak na may kakayahang makita ang mga komplikadong stratehiya at kalkulahin ang mga posibleng galaw. Pero hindi ito ang buong katotohanan. Totoo na may mga taong mas mabilis matuto kaysa sa iba, ngunit ang husay sa chess ay hindi lamang nakadepende sa talento. Ito ay resulta ng pagsisikap, pag-aaral, at dedikasyon. Si Mang Tomas ay isang dating chess player na nakatira sa isang maliit na bayan. Hindi siya ipinanganak na may likas na talento sa chess. Noong bata siya, nahihirapan siyang intindihin ang mga basic na galaw ng mga piyesa. Madalas siyang matalo sa kanyang mga kalaro. Pero hindi siya sumuko. Mayroon siyang matinding pagnanais na matuto at maging mahusay sa chess. Nagsimula si Mang Tomas sa pagbabasa ng mga libro tungkol sa chess. Inaral niya ang mga basic na stratehiya, mga opening moves, at mga endgame techniques. Nagpraktis din siya araw-araw. Naglalaro siya laban sa kanyang mga kaibigan, sa kanyang pamilya, at kahit mag-isa gamit ang chess board. Sinusuri niyang mabuti ang bawat laro, inaalam kung saan siya nagkamali at kung paano niya ito maiiwasan sa susunod. Isa sa mga importanteng bagay na natutunan ni Mang Tomas ay ang pagiging disiplinado. Kailangan niyang maglaan ng oras araw-araw para mag-aral at magpraktis. Hindi siya nagpapadala sa mga distractions at hindi siya tumitigil kahit mahirap. Alam niya na ang pagiging magaling sa chess ay nangangailangan ng matinding dedikasyon. Bukod sa pag-aaral at pagpapraktis, sumali rin si Mang Tomas sa isang chess club sa kanilang bayan. Dito, nakilala niya ang iba pang mga chess players na mas magagaling sa kanya. Nagkaroon siya ng pagkakataong makipaglaro sa kanila at matuto mula sa kanilang mga karanasan. Natutunan niya ang iba't ibang mga opening variations, mga tactical motifs, at mga positional concepts. Sa paglipas ng mga taon, unti-unting umunlad ang kanyang laro. Naging mas matalas ang kanyang tactical vision at mas malalim ang kanyang strategic thinking. Nagsimula siyang manalo sa mga local tournaments at nakilala bilang isa sa mga pinakamahusay na chess players sa kanilang bayan. Hindi siya naging grandmaster o international master, pero naging isang respetadong chess player siya sa kanyang komunidad. Ang kwento ni Mang Tomas ay nagpapakita na ang pagiging magaling sa chess ay hindi lamang tungkol sa talento. Ito ay tungkol sa pagsisikap, pag-aaral, disiplina, at dedikasyon. Kahit sino ay maaaring maging mahusay sa chess kung handa silang magtrabaho nang husto. Isang araw, may isang batang nagngangalang Miguel ang lumapit kay Mang Tomas. Si Miguel ay may pangarap ding maging magaling sa chess, pero madalas siyang mawalan ng pag-asa kapag natatalo. Nakita ni Miguel si Mang Tomas bilang isang inspirasyon, isang patunay na kahit hindi ka ipinanganak na may talento, posible pa ring magtagumpay sa chess. Tinanong ni Miguel si Mang Tomas, “Mang Tomas, ano po ba ang sikreto para maging magaling sa chess? Madalas po kasi akong matalo at nawawalan na ako ng gana.” Ngumiti si Mang Tomas at sinabi, “Miguel, ang sikreto ay hindi lamang sa pagiging matalino o mabilis mag-isip. Ang tunay na sikreto ay nasa iyong puso at sa iyong determinasyon.” Ikinuwento ni Mang Tomas kay Miguel ang kanyang karanasan noong bata pa siya. Sinabi niya na hindi siya magaling sa chess noong una. Marami siyang pagkatalo, pero hindi siya sumuko. Nagbasa siya ng mga libro, nagpraktis araw-araw, at sumali sa chess club. Ang pinakamahalagang bagay na itinuro ni Mang Tomas kay Miguel ay ang pagiging matiyaga. Sinabi niya na hindi agad makukuha ang husay sa chess. Kailangan ng maraming oras, pagsisikap, at dedikasyon. Kailangan ding matuto mula sa mga pagkakamali at hindi matakot na sumubok ng mga bagong bagay. “Miguel,” sabi ni Mang Tomas, “ang chess ay parang buhay. May mga panalo at may mga pagkatalo. Ang mahalaga ay hindi ka sumusuko at patuloy kang natututo.” Simula noon, sinunod ni Miguel ang mga payo ni Mang Tomas. Nag-aral siyang mabuti, nagpraktis araw-araw, at sumali sa mga local tournaments. Hindi siya agad nanalo, pero hindi siya nawalan ng pag-asa. Sa bawat pagkatalo, may natutunan siyang bagong aral. Unti-unti, umunlad ang kanyang laro. Naging mas matalas ang kanyang tactical vision at mas malalim ang kanyang strategic thinking. Nagsimula siyang manalo sa mga laro at nakilala bilang isa sa mga promising chess players sa kanilang bayan. Hindi nagtagal, naging kampeon si Miguel sa kanilang bayan. Nakamit niya ang kanyang pangarap na maging magaling sa chess. Pero hindi siya nagmayabang. Alam niya na ang kanyang tagumpay ay dahil sa kanyang pagsisikap, pagtitiyaga, at sa mga aral na natutunan niya kay Mang Tomas. Ipinagpatuloy niya ang pag-aaral at pagpapraktis, at nangarap na maging grandmaster balang araw. Ang kwento ni Mang Tomas at Miguel ay isang inspirasyon sa lahat ng gustong magtagumpay sa chess. Nagpapakita ito na ang talento ay hindi sapat. Kailangan din ng pagsisikap, pagtitiyaga, at dedikasyon. Ang chess ay hindi lamang isang laro. Ito ay isang pagsubok ng iyong mental strength at iyong determinasyon. Kung handa kang magtrabaho nang husto, walang imposible. Ang pagiging magaling sa chess ay hindi lamang tungkol sa pagiging matalino. Ito ay tungkol sa pagiging disiplinado, matiyaga, at determinado. Ito ay tungkol sa pag-aaral mula sa iyong mga pagkakamali at hindi sumusuko sa harap ng mga pagsubok. Ito ay tungkol sa pagtitiwala sa iyong sarili at sa iyong kakayahan. Kaya, kung gusto mong maging magaling sa chess, tandaan mo ang mga aral na ito. Mag-aral ka nang mabuti, magpraktis ka araw-araw, at huwag kang susuko. Sa tamang pagsisikap at dedikasyon, maaabot mo ang iyong mga pangarap. Ang kwento ni Mang Tomas ay nagpapakita na ang tagumpay ay hindi lamang para sa mga may talento. Ito ay para sa mga handang magtrabaho nang husto at hindi sumusuko sa kanilang mga pangarap. Ito ay isang paalala na ang bawat isa sa atin ay may kakayahang maging mahusay sa anumang larangan, basta't mayroon tayong determinasyon at dedikasyon. Ang sikreto ng magaling na chess player ay hindi lamang sa mga komplikadong stratehiya at kalkulasyon. Ito ay nasa puso, sa isip, at sa determinasyon ng bawat isa. Ito ay isang aral na maaaring magamit hindi lamang sa chess, kundi pati na rin sa iba't ibang aspeto ng ating buhay. Ang pagiging matiyaga, disiplinado, at determinado ay mga katangiang makakatulong sa atin upang maabot ang ating mga pangarap at maging matagumpay sa anumang larangan na ating pipiliin. Kaya, magsikap tayo, magtiyaga, at huwag tayong susuko. Ang tagumpay ay naghihintay sa atin. Tandaan natin na ang sikreto ng pagiging magaling ay hindi lamang sa talento, kundi sa pagsisikap, pagtitiyaga, at dedikasyon. Ito ang tunay na sikreto ng magaling na chess player, at ito rin ang sikreto ng tagumpay sa buhay.

Ang Sikreto ng Magaling na Chess Player

Ngayon, nakatayo ako sa harap ng lumang simbahan. Gabi na, at ang tanging liwanag ay galing sa buwan. Malamig ang hangin, at nararamdaman ko ang kakaibang presensya. Ang mga anino ay sumasayaw sa mga pader, parang may gustong sabihin. May mga bali-balita tungkol sa simbahang ito. Sabi nila, may lihim itong itinatago. Isang lihim na matagal nang nakalimutan. Pero para sa akin, hindi pa huli ang lahat. Sisimulan kong alamin ang katotohanan. Ito ang simula ng aking paglalakbay. Isang paglalakbay sa nakaraan. Sana, mahanap ko ang kasagutan. Sana, hindi ako magsisi sa huli. Dasal ko lang ay maging ligtas ako. Hindi ko alam kung ano ang naghihintay sa akin sa loob ng lumang simbahan. Pero handa akong harapin ito. Para sa katotohanan. Para sa kapayapaan. Para sa lahat. Ito ang aking misyon. At hindi ako susuko. Nandito ako ngayon dahil sa isang liham. Isang liham na natanggap ko mula sa isang hindi nagpakilalang nagpadala. Sa liham, sinasabi na ang sagot sa lahat ng aking mga tanong ay matatagpuan sa lumang simbahan. Hindi ko alam kung sino ang nagpadala nito, pero naramdaman ko na kailangan kong pumunta. May kung anong nagtulak sa akin na maniwala sa liham. Kaya heto ako, handa nang pasukin ang simbahan. Kahit na kinakabahan ako, hindi ako papatalo sa takot. Kaya huminga ako nang malalim at binuksan ang lumang pinto ng simbahan. Ilang araw bago iyon, abala ako sa paghahanap ng mga lumang dokumento sa aklatan. Sinusubukan kong pagtagpi-tagpiin ang mga pangyayari. Gusto kong malaman kung ano ang nangyari sa aking pamilya. Matagal na akong naghahanap ng kasagutan. Pero hanggang ngayon, wala pa rin akong natutuklasan. Parang may pader na humaharang sa akin. Isang pader na hindi ko kayang wasakin. Pero hindi ako sumuko. Patuloy pa rin akong naghanap. Nagbasa ako ng mga libro, nakipag-usap sa mga matatanda, at nag-research sa internet. Ginawa ko ang lahat para malaman ang katotohanan. Hanggang sa natagpuan ko ang isang lumang mapa. Isang mapa na nagpapakita ng lokasyon ng lumang simbahan. Nagulat ako nang makita ko ito. Hindi ko alam na may ganitong simbahan sa aming lugar. Kaya nagpasya akong pumunta doon. Baka doon ko matagpuan ang kasagutan. Baka doon ko malaman ang katotohanan. Ito na siguro ang pagkakataon ko. Hindi ko ito sasayangin. Maraming taon na ang nakalipas, ang lumang simbahan ay sentro ng buhay sa aming bayan. Dito nagtitipon ang mga tao para magsimba, magdasal, at magdiwang. Ang simbahan ay simbolo ng pag-asa at pananampalataya. Pero isang araw, may nangyaring trahedya. Isang malakas na bagyo ang humagupit sa aming bayan. Maraming bahay ang nasira, at maraming tao ang nawalan ng buhay. Kasama na ang mga pari at madre ng simbahan. Pagkatapos ng bagyo, ang simbahan ay naging abandonado. Walang nangahas na pumasok doon. Sabi nila, may sumpa raw ang simbahan. Sabi nila, may mga multo raw doon. Kaya iniwasan ng lahat ang lugar na iyon. Pero hindi ako naniniwala sa mga sabi-sabi. Alam kong may dahilan kung bakit ako dinala dito. Alam kong may misyon ako. At hindi ako matatakot. Haharapin ko ang anumang pagsubok. Para sa katotohanan. Para sa aking pamilya. Noong unang panahon, ang simbahan ay itinayo ng aking mga ninuno. Sila ang naghirap at nagpagod para maitayo ang simbahan. Ito ay simbolo ng kanilang pagmamahal sa Diyos. Sabi ng aking lola, ang simbahan ay may malaking papel sa kasaysayan ng aming pamilya. Mayroon daw itong itinatagong lihim. Isang lihim na dapat malaman ng lahat. Pero hindi niya sinabi kung ano ang lihim na iyon. Namatay siya nang hindi niya naibubunyag ang katotohanan. Kaya heto ako ngayon, sinusubukan kong alamin ang lihim ng lumang simbahan. Ito ang aking obligasyon. Ito ang aking panata. At hindi ako bibitiw hanggang hindi ko nalalaman ang katotohanan. Sa loob ng simbahan, madilim at tahimik. Ang amoy ng lumang kahoy at alikabok ay bumalot sa akin. Naglakad ako papunta sa altar. Doon, nakita ko ang isang lumang kahon. Binuksan ko ito at nakita ko ang isang libro. Ang libro ay puno ng mga lumang sulat. Hindi ko maintindihan ang mga ito. Parang ibang lengguwahe. Pero may isang pangalan na paulit-ulit na lumalabas. Ang pangalan ay Maria. Sino kaya si Maria? Bakit mahalaga ang pangalan niya? Kailangan kong malaman. Maya-maya, may narinig akong kaluskos. Parang may tao sa loob ng simbahan. Natakot ako. Sino kaya iyon? Kaibigan ba o kaaway? Dahan-dahan akong lumingon. At nakita ko ang isang babae. Nakasuot siya ng puting damit. Mahaba ang kanyang buhok. At nakatingin siya sa akin. Hindi ko makita ang kanyang mukha. Dahil natatakpan ito ng kanyang buhok. 'Sino ka?' tanong ko sa kanya. Hindi siya sumagot. Patuloy lang siyang nakatingin sa akin. Lumapit siya sa akin. At bigla siyang nagsalita. 'Hanapin mo ang katotohanan,' sabi niya. 'Ang katotohanan ay nasa nakaraan.' Pagkatapos niyang sabihin iyon, bigla siyang naglaho. Nawala siya na parang bula. Natakot ako sa nangyari. Pero hindi ako sumuko. Kailangan kong hanapin ang katotohanan. Kailangan kong malaman kung sino si Maria. Kaya nagpatuloy ako sa paghahanap. Tiningnan ko ang libro. Sinubukan kong intindihin ang mga sulat. At sa wakas, may naintindihan ako. Ang libro ay tungkol sa kasaysayan ng simbahan. Tungkol sa mga taong naglingkod dito. At tungkol sa isang lihim. Ang lihim ay tungkol kay Maria. Si Maria ay isang madre. Siya ang nag-alaga sa simbahan noong unang panahon. Sabi sa libro, si Maria ay mayroong espesyal na kapangyarihan. Kaya niyang pagalingin ang mga may sakit. Kaya niyang tulungan ang mga nangangailangan. Pero isang araw, may dumating na mga masasamang tao. Gusto nilang kunin ang kapangyarihan ni Maria. Tinakot nila siya. Sinaktan nila siya. Pero hindi sumuko si Maria. Ipinagtanggol niya ang kanyang sarili. At sa huli, nanalo siya. Pero bago siya namatay, itinago niya ang kanyang kapangyarihan. Itinago niya ito sa isang lugar na walang makakahanap. Ang lugar na iyon ay ang lumang simbahan. Ngayon, naiintindihan ko na ang lahat. Alam ko na kung bakit ako nandito. Nandito ako para hanapin ang kapangyarihan ni Maria. Para gamitin ito sa kabutihan. Para tulungan ang mga tao. Bumalik ako sa altar. Tiningnan ko ulit ang kahon. May nakita akong isang maliit na susi. Kinuha ko ito at sinubukan kong buksan ang isang lumang pinto sa likod ng altar. At nagbukas ito! Sa likod ng pinto, may isang lihim na silid. Pumasok ako sa silid. Doon, nakita ko ang isang lumang kaban. Binuksan ko ang kaban. At sa loob, nakita ko ang isang lumang rosaryo. Kinuha ko ang rosaryo. At bigla, may naramdaman akong kakaibang enerhiya. Ang enerhiya ni Maria. Naramdaman ko na napuno ako ng kapangyarihan. Ngayon, alam ko na kung ano ang gagawin ko. Gagamitin ko ang kapangyarihan ni Maria para tulungan ang aking bayan. Para ibalik ang pag-asa at pananampalataya. Lumabas ako ng simbahan. Humarap ako sa buwan. At nagpasalamat ako kay Maria. Salamat sa pagtitiwala sa akin. Hindi ko sasayangin ang iyong kapangyarihan. Pangangalagaan ko ito. At gagamitin ko ito sa kabutihan. Ang lumang simbahan ay hindi na abandonado. Ito ay muling sisikat. Muling magiging sentro ng buhay sa aming bayan. Dahil sa lihim na natagpuan ko, nagbago ang lahat. Ang nakaraan ay nagbigay ng pag-asa sa kasalukuyan. At ang kasalukuyan ay magbibigay ng liwanag sa hinaharap. Ang lihim ng lumang simbahan ay hindi lamang isang kuwento. Ito ay isang paalala. Paalala na ang pag-asa at pananampalataya ay laging nandiyan. Hindi ito mawawala. Kailangan lang natin itong hanapin. At kapag natagpuan natin ito, gagamitin natin ito sa kabutihan. Para sa ating sarili. Para sa ating pamilya. At para sa ating bayan.

Ang Lihim ng Lumang Simbahan

Napakadilim ng gabi. Ang mga puno sa gubat ay tila nagtatago ng mga lihim. Biglang may narinig na kaluskos si Kuneho. Kinabahan siya. May panganib. Tumakbo siya nang mabilis, hindi alam kung saan pupunta. Ang puso niya ay kumakabog sa kaba. Kailangan niyang makatakas. Ito ang simula ng kanyang pakikipagsapalaran. Si Kuneho, isang maliit na kuneho na may malaking pangarap, ay nakatira sa isang tahimik na bahagi ng gubat. Ang pangalan niya ay Bunso. Pangarap niyang makita ang dulo ng gubat. Sabi ng kanyang lolo, may mga lugar daw na kamangha-mangha roon. Gusto niyang makita ang mga ito. Isang araw, nagpaalam si Bunso sa kanyang pamilya. 'Aalis ako,' sabi niya. 'Pupuntahan ko ang dulo ng gubat.' Nag-alala ang kanyang ina. 'Mag-ingat ka, anak,' sabi niya. 'Maraming panganib sa labas.' Ngunit determinado si Bunso. Naglakad siya nang naglakad. Nakita niya ang iba't ibang hayop. May mga ibon, unggoy, at ahas. Nakipagkaibigan siya sa ilan sa kanila. Tinulungan siya ng mga ito sa kanyang paglalakbay. Isang araw, nakarating si Bunso sa isang ilog. Malalim ang ilog at mabilis ang agos. Hindi siya marunong lumangoy. Paano siya makakatawid? Nakita niya si Pagong. 'Tulungan mo ako,' sabi ni Bunso. 'Gusto kong makatawid sa ilog.' Pumayag si Pagong. Isinakay niya si Bunso sa kanyang likod. Dahan-dahan silang tumawid sa ilog. Pagod na pagod si Bunso pagkatapos tumawid sa ilog. Nagpahinga siya sa ilalim ng isang puno. Habang nagpapahinga, nakita niya si Lobo. Kilala si Lobo sa pagiging masama. Natakot si Bunso. Tumakbo siya nang mabilis. Hinabol siya ni Lobo. Ang gubat ay naging isang malaking labirint. Tumakbo si Bunso sa mga puno at mga bato. Hindi siya sumuko. Alam niya na kailangan niyang makatakas. Sa kanyang pagtakbo, nakita niya si Usa. Humingi siya ng tulong. 'Tulungan mo ako, Usa,' sabi ni Bunso. 'Hinahabol ako ni Lobo.' Tumulong si Usa. Inilayo niya si Bunso kay Lobo. Nalito si Lobo at hindi na nakita si Bunso. Nagpasalamat si Bunso kay Usa. 'Maraming salamat,' sabi niya. 'Kung hindi dahil sa iyo, baka nahuli na ako ni Lobo.' Ngumiti si Usa. 'Mag-ingat ka,' sabi niya. 'Maraming panganib sa gubat na ito.' Muling naglakbay si Bunso. Ngunit sa pagkakataong ito, mas naging maingat siya. Hindi na siya basta-basta nagtitiwala sa mga hayop na nakakasalubong niya. Ilang araw pa siyang naglakad. Sa wakas, nakarating siya sa isang lugar na hindi pa niya nakita. Iba ito sa ibang bahagi ng gubat. May mga bulaklak na may iba't ibang kulay. Ang mga puno ay mas matataas. At may isang talon na napakaganda. Ito na kaya ang dulo ng gubat? Sobrang saya ni Bunso. Nakarating siya sa kanyang pangarap. Ngunit hindi pa tapos ang kanyang pakikipagsapalaran. May isa pang pagsubok na naghihintay sa kanya. Lumapit si Bunso sa talon. Gusto niyang hawakan ang tubig. Malamig ito at sariwa. Uminom siya. Sobrang sarap ng tubig. Hindi pa siya nakakatikim ng ganitong kasarap na tubig. Tumingala siya sa talon. Napakataas nito. Tila umaabot sa langit. May nakita siyang isang kweba sa likod ng talon. Gusto niyang pumasok. Ngunit natatakot siya. Paano kung may panganib sa loob? Huminga siya nang malalim. Kailangan niyang maging matapang. Pumasok siya sa kweba. Madilim sa loob. Hindi niya makita ang kanyang dinadaanan. Naghanap siya ng ilaw. Nakakita siya ng isang maliit na bato na kumikinang. Kinuha niya ito. Nagbigay ito ng sapat na ilaw para makita niya ang kanyang dinadaanan. Naglakad siya sa kweba. Ang kweba ay mahaba at makitid. May mga batong nakaharang sa daan. Inakyat niya ang mga ito. Ilang oras siyang naglakad. Sa wakas, nakarating siya sa dulo ng kweba. May nakita siyang isang malaking silid. Sa gitna ng silid, may isang gintong kahon. Kumikinang ito sa ilaw ng kanyang bato. Lumapit siya sa kahon. Binuksan niya ito. Sa loob ng kahon, may isang gintong karot. Napakaganda nito. Hindi pa siya nakakita ng ganito kagandang karot. Kinuha niya ang karot. Biglang lumindol. Gumuguho ang kweba. Natakot si Bunso. Kailangan niyang makalabas. Tumakbo siya pabalik sa labasan. Mabilis siyang tumakbo. Dumulas siya sa mga bato. Nadapa siya. Ngunit tumayo siya agad. Kailangan niyang makalabas. Sa wakas, nakalabas siya sa kweba. Pagod na pagod siya. Humiga siya sa damuhan. Tumingin siya sa gintong karot. Bakit kaya may ganito sa kweba? Siguro, ito ay isang espesyal na karot. Siguro, may kapangyarihan ito. Napagpasyahan niyang umuwi. Gusto niyang ipakita ang karot sa kanyang pamilya. Naglakad siya pabalik sa kanyang bahay. Mas mabilis siyang naglakad ngayon. Alam na niya ang daan. Ilang araw siyang naglakad. Sa wakas, nakarating siya sa kanyang bahay. Sumigaw siya. 'Inay! Itay! Narito na ako!' Lumabas ang kanyang mga magulang. Tuwang-tuwa sila nang makita siya. 'Bunso! Bumalik ka na!' niyakap siya ng kanyang ina. 'Nag-alala kami sa iyo,' sabi ng kanyang ama. Ipinakita ni Bunso ang gintong karot. 'Tingnan ninyo!' sabi niya. 'Nakita ko ito sa dulo ng gubat.' Namangha ang kanyang mga magulang. 'Napakaganda nito,' sabi ng kanyang ina. 'Paano mo ito nakuha?' Ikinuwento ni Bunso ang kanyang pakikipagsapalaran. Ikinuwento niya ang mga hayop na nakita niya. Ikinuwento niya ang ilog at ang kweba. Tuwang-tuwa ang kanyang mga magulang. 'Ang tapang mo, anak,' sabi ng kanyang ama. Simula noon, naging masaya si Bunso sa kanyang pamilya. Ipinakita niya ang gintong karot sa lahat ng kanyang kaibigan. Naging tanyag siya sa buong gubat. Ngunit hindi siya nagbago. Nanatili siyang mabait at mapagpakumbaba. Natutunan niya na ang pakikipagsapalaran ay mahalaga. Ngunit mas mahalaga ang pamilya at mga kaibigan. At ang gintong karot? Itinago niya ito. Alam niya na ito ay isang alaala ng kanyang pakikipagsapalaran. Isang alaala na hindi niya malilimutan. Sa huli, ang pakikipagsapalaran ni Bunso ay nagturo sa kanya ng isang mahalagang aral: ang tunay na kayamanan ay hindi matatagpuan sa mga gintong bagay, kundi sa pagmamahal at pagkakaibigan na natagpuan niya sa kanyang paglalakbay. Ang gubat, na dati'y isang lugar ng panganib, ay naging isang lugar ng pagtuklas at pag-asa. At si Bunso, ang maliit na kuneho na may malaking pangarap, ay naging isang bayani sa kanyang sariling paraan.